Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1055

Un brenin i Gymru gyfan

Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

Llun: Torlun pren o Ruffudd ap Llywelyn o Historie of Cambria (1584) · David Powell and Humphrey Lloyd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1055 lladdodd Gruffudd ap Llywelyn ei wrthwynebydd Gruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth. Roedd bellach yn frenin Cymru gyfan, yr unig frenin erioed i reoli’r cyfan ohoni.

Pryd1055 hyd 1063
TeyrnasCymru gyfan
LlysRhuddlan

Llosgi Henffordd#

Yr un flwyddyn, gydag Ælfgar o Fersia, trechodd yr iarll Ralph o Henffordd, yna ysbeilio’r ddinas, ei llosgi a dinistrio ei chastell mwnt a beili.

Heddwch â’r brenin Edward#

Gwnaeth Gruffudd heddwch ag Edward y Cyffeswr, a phriodi Ealdgyth, merch Ælfgar.

Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd
Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Llun: Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

‘Yr unig frenin Cymreig erioed’#

Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies amdano fel yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.

Y ffordd i Henffordd#

Cynghreiriad Gruffudd oedd Ælfgar, mab yr Iarll Leofric o Fersia. Wedi’i alltudio yn 1055, cododd Ælfgar lynges o ddeunaw llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd. Diarmait mac Máel na mbó, brenin Laighin, a roddodd y llynges iddo. Ar 24 Hydref, ddwy filltir o Henffordd, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, ar geffylau ac wedi’i harfogi yn null y Normaniaid, a ffodd honno o’u blaen.

Heddwch ar delerau Gruffudd#

Daeth Harold Godwinson, yr iarll a fyddai un dydd yn frenin Lloegr, gyda byddin o Gaerloyw, ond nid aeth ymhellach na Henffordd, a daeth y ddwy ochr i delerau yn Billingsley. Adferwyd Ælfgar i’w iarllaeth, a phan fu farw Leofric yn 1057 dilynodd ei dad yn iarll Mersia. Cododd Harold amddiffynfa yn Longtown ac ailgryfhau Henffordd. Daeth y Brenin Edward i delerau â Gruffudd hefyd, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau frenin gymodi. Yr haf wedyn enillodd eto, ar esgob ymladdgar Henffordd yn y Clas-ar-Wy.

Cyfeillion dros y môr#

Priododd Gruffudd ferch Ælfgar, Ealdgyth, tua 1057 mae’n debyg, y flwyddyn y daeth ei thad yn iarll Mersia, ac felly daeth Ælfgar yn dad-yng-nghyfraith iddo. Pan alltudiwyd Ælfgar eto yn 1058, ymunodd Magnus Haraldsson ag ef gyda llynges, ac fe’i hadferwyd unwaith eto.

Tiroedd tu hwnt i Ddyfrdwy#

Tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin. Roedd Hywel Dda a Maredudd ab Owain ill dau wedi rheoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; daliai Gruffudd y rheini hefyd. Mae Llyfr Domesday, a luniwyd dros ugain mlynedd yn ddiweddarach, yn cofnodi i’r Brenin Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, ac i Ruffudd osod Cymry yno.

Ei lys yn Rhuddlan#

O 1055 hyd 1063 Rhuddlan ar afon Clwyd, y lan rudd, oedd sedd ei lywodraeth. Roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yno y daliai ei harglwyddi’r Berfeddwlad drosto.

Brenin y Cymry#

Geilw Llyfr Llandaf, a luniwyd tua 1125, ef yn frenin Cymru oll o ben bwy gilydd, a galwodd Ioan o Gaerwrangon, a ysgrifennai rai degawdau’n ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry. Rhwng 1053 a 1063 ni bu ymryson o fewn ffiniau Cymru, ac roedd mewn heddwch. Ysgrifennodd John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd.’ Geilw’r hanesydd Benjamin Hudson ef yn un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol.

Y bobl

d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Gruffudd ap Llywelyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Rhyd-y-groes (wedi’i gofnodi)

    Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

    Buddugoliaeth Rhyd-y-groes
  2. Buddugoliaeth Llanllieni (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

    Buddugoliaeth Llanllieni
  3. Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy (wedi’i gofnodi)

    Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.

    Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy
  4. Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.

    Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf