Gruffudd ap Llywelyn
Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Llywelyn

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1055
Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Llun: Torlun pren o Ruffudd ap Llywelyn o Historie of Cambria (1584) · David Powell and Humphrey Lloyd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1055 lladdodd Gruffudd ap Llywelyn ei wrthwynebydd Gruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth. Roedd bellach yn frenin Cymru gyfan, yr unig frenin erioed i reoli’r cyfan ohoni.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.Gruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
| Pryd | 1055 hyd 1063 |
|---|---|
| Teyrnas | Cymru gyfan |
| Llys | Rhuddlan |
Yr un flwyddyn, gydag Ælfgar o Fersia, trechodd yr iarll Ralph o Henffordd, yna ysbeilio’r ddinas, ei llosgi a dinistrio ei chastell mwnt a beili.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Gwnaeth Gruffudd heddwch ag Edward y Cyffeswr, a phriodi Ealdgyth, merch Ælfgar.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.Gruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.

Ysgrifennodd yr hanesydd John Davies amdano fel yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Cynghreiriad Gruffudd oedd Ælfgar, mab yr Iarll Leofric o Fersia. Wedi’i alltudio yn 1055, cododd Ælfgar lynges o ddeunaw llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd.FfynhonnellÆlfgar, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i alltudio yn 1055, cododd lynges o 18 llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd; ddwy filltir o Henffordd, ar 24 Hydref, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, a ffodd; rhoddodd Edward yr Iarll Harold yn ben ar fyddin, a setlwyd y mater drwy drafod, ac adferwyd Ælfgar; drwy ei ferch Ealdgyth daeth yn dad-yng-nghyfraith i Ruffudd; ei feibion oedd Edwin, iarll Mersia yn ddiweddarach, a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach. Diarmait mac Máel na mbó, brenin Laighin, a roddodd y llynges iddo.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Ar 24 Hydref, ddwy filltir o Henffordd, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, ar geffylau ac wedi’i harfogi yn null y Normaniaid, a ffodd honno o’u blaen.FfynonellauÆlfgar, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i alltudio yn 1055, cododd lynges o 18 llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd; ddwy filltir o Henffordd, ar 24 Hydref, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, a ffodd; rhoddodd Edward yr Iarll Harold yn ben ar fyddin, a setlwyd y mater drwy drafod, ac adferwyd Ælfgar; drwy ei ferch Ealdgyth daeth yn dad-yng-nghyfraith i Ruffudd; ei feibion oedd Edwin, iarll Mersia yn ddiweddarach, a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach.Gruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Daeth Harold Godwinson, yr iarll a fyddai un dydd yn frenin Lloegr, gyda byddin o Gaerloyw, ond nid aeth ymhellach na Henffordd, a daeth y ddwy ochr i delerau yn Billingsley.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Adferwyd Ælfgar i’w iarllaeth, a phan fu farw Leofric yn 1057 dilynodd ei dad yn iarll Mersia.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.Leofric, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Ei wraig oedd Godgifu, Godiva; bu farw ei frawd Eadwine yn arwain byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn 1039; sefydlodd a gwaddolodd fynachlog Fenedictaidd yng Nghofentri yn 1043, ac fe’i cofir yn gymwynaswr yn Much Wenlock, Caerwrangon, Stow, Llanllieni, Caer ac Evesham; bu farw yn Kings Bromley yn 1057 a’i gladdu yng Nghofentri; ei fab Ælfgar a’i dilynodd. Cododd Harold amddiffynfa yn Longtown ac ailgryfhau Henffordd.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Daeth y Brenin Edward i delerau â Gruffudd hefyd, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau frenin gymodi.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Yr haf wedyn enillodd eto, ar esgob ymladdgar Henffordd yn y Clas-ar-Wy.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Priododd Gruffudd ferch Ælfgar, Ealdgyth, tua 1057 mae’n debyg, y flwyddyn y daeth ei thad yn iarll Mersia, ac felly daeth Ælfgar yn dad-yng-nghyfraith iddo.FfynonellauEaldgyth of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Aldgyth neu Edith; merch Ælfgar, iarll Mersia, a chwaer Edwin a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach; priododd Ruffudd ap Llywelyn tua 1057 mae’n debyg; yr unig ystâd a oedd yn sicr yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick; priododd eu merch Nest ag Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a gafodd Binley, a phriododd merch Nest â Bernard de Neufmarché; daeth yn wraig i Harold Godwinson ac yn frenhines yn 1066; wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.Ælfgar, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i alltudio yn 1055, cododd lynges o 18 llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd; ddwy filltir o Henffordd, ar 24 Hydref, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, a ffodd; rhoddodd Edward yr Iarll Harold yn ben ar fyddin, a setlwyd y mater drwy drafod, ac adferwyd Ælfgar; drwy ei ferch Ealdgyth daeth yn dad-yng-nghyfraith i Ruffudd; ei feibion oedd Edwin, iarll Mersia yn ddiweddarach, a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach. Pan alltudiwyd Ælfgar eto yn 1058, ymunodd Magnus Haraldsson ag ef gyda llynges, ac fe’i hadferwyd unwaith eto.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin.FfynonellauGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.Kingdom of Gwent ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went; ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach; mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd; daliodd Gruffudd ap Llywelyn Went o 1055; adferodd Caradog ap Gruffudd Went annibynnol ac yn 1065 ysgubodd ymaith neuadd newydd Harold ym Mhorthysgewydd. Roedd Hywel Dda a Maredudd ab Owain ill dau wedi rheoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; daliai Gruffudd y rheini hefyd.FfynonellauHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.Maredudd ab Owain (his reign and family) ↗Wikipedia (Saesneg)O Linach Dinefwr; ei etifeddiaeth oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg; mab ieuengaf Owain ap Hywel Dda, daeth i’r orsedd wedi marw ei frawd hŷn Einion tua 984; ar farw ei dad etifeddodd hefyd Wynedd a Phowys, a enillasai i’w dad; efallai iddo reoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; fe’i cyfrifir ymhlith Brenhinoedd y Brytaniaid ym Mrut y Tywysogion; adferwyd Deheubarth i’w deulu yn ddiweddarach drwy Hywel ab Edwin, ŵyr ei frawd Einion. Mae Llyfr Domesday, a luniwyd dros ugain mlynedd yn ddiweddarach, yn cofnodi i’r Brenin Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, ac i Ruffudd osod Cymry yno.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
O 1055 hyd 1063 Rhuddlan ar afon Clwyd, y lan rudd, oedd sedd ei lywodraeth.FfynhonnellRhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Rhuddlan, o’r Gymraeg rhudd a glan; o 1055 hyd 1063 sedd llywodraeth a phrifddinas Gwynedd i’r brenin Gruffudd ap Llywelyn; cododd y Norman Robert o Ruddlan gastell yn Nhwthill; codwyd Castell Rhuddlan i Edward I yn 1277–82, a llofnododd Statud Rhuddlan yno; poblogaeth 3,709 yn 2011. Roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yno y daliai ei harglwyddi’r Berfeddwlad drosto.FfynhonnellRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Geilw Llyfr Llandaf, a luniwyd tua 1125, ef yn frenin Cymru oll o ben bwy gilydd, a galwodd Ioan o Gaerwrangon, a ysgrifennai rai degawdau’n ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry.FfynonellauGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.Book of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.Gruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Rhwng 1053 a 1063 ni bu ymryson o fewn ffiniau Cymru, ac roedd mewn heddwch.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Ysgrifennodd John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd.’FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Geilw’r hanesydd Benjamin Hudson ef yn un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynYn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Buddugoliaeth Rhyd-y-groesMae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Buddugoliaeth LlanllieniYn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.
Buddugoliaeth y Clas-ar-WyLleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf