Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1052

Buddugoliaeth Llanllieni

Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

Llun: Eglwys y priordy yn Llanllieni, yn Swydd Henffordd. · Hugh Llewelyn, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Trawodd Gruffudd ap Llywelyn yn ddwfn i Swydd Henffordd a threchu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

Pryd1052
BleGer Llanllieni, Leominster, yn Swydd Henffordd
Yn erbynLlu cymysg o Normaniaid a Saeson

Normaniaid cyn Hastings#

Roedd Normaniaid yn ymladd ar y ffin bedair blynedd ar ddeg cyn Hastings. Yn Llanllieni trechodd gwŷr Gruffudd lu cymysg o Normaniaid a Saeson.

Gwthio’r ffin yn ôl#

Dair blynedd yn ddiweddarach trechodd Gruffudd a’i gynghreiriad Ælfgar yr iarll Ralph o Henffordd ac ysbeilio’r ddinas.

Hanes y Saeson#

Fel hyn y mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn ei hadrodd: anrheithiodd ‘Griffin, brenin y Cymry’, yn Swydd Henffordd nes dod yn agos iawn i Lanllieni, a chasglodd gwŷr y wlad a’r ‘Ffrancwyr o’r castell’ yn ei erbyn, a lladdwyd llawer iawn o wŷr da o’r Saeson a’r Ffrancwyr hefyd. Rhoddodd y croniclydd o Sais ei deitl i Ruffudd: brenin y Cymry. Cofir yr ymladd fel Brwydr Llanllieni. Dyddiodd yr Athro Thomas Jones y cyrch i ddechrau 1052.

Cestyll Normanaidd cyn 1066#

Roedd Normaniaid yn Swydd Henffordd eisoes. Cododd Richard Scrob, marchog Normanaidd y rhoddasai Edward y Cyffeswr dir iddo, Gastell Richard cyn 1051. Castell mwnt a beili ydoedd, gyda gorthwr amlochrog ar ei fwnt uchel, ac un o dri neu bedwar castell yn unig o’i fath a godwyd yn Lloegr cyn y Goncwest; daeth y rhan fwyaf wedi hynny.

Llanllieni#

Llanllieni yw enw Cymraeg y dref. Daw ei henw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr, a daw hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg, lei, llifo, mae’n debyg. Roedd Cymraeg yn iaith rhannau o Swydd Henffordd: roedd Erging, yn ne-orllewin y sir, yn dal yn Gymraeg ei hiaith yn yr Oesoedd Canol, ac a fu’n un o deyrnasoedd cynnar Cymru.

Mynachlog a phriordy#

Dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu yma tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, ac mae dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y seithfed ganrif. Cofid yr Iarll Leofric o Fersia yn un o’i gymwynaswyr, fel yn Much Wenlock, Caerwrangon, Stow, Caer ac Evesham. Dywedir bod sant o Sais, Æthelmod, yn gorwedd yma, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro. Sefydlodd Abaty Reading briordy yma yn 1121, a’i eglwys, Sant Pedr a Sant Paul, yw eglwys y plwyf heddiw.

Codwyd yr eglwys i’r priordy Benedictaidd, efallai ar safle mynachlog Eingl-Sacsonaidd, ac yn 2005 cafwyd hyd i’w chlas i’r gogledd. Adeg y Diddymiad yn 1539 tynnwyd y pen dwyreiniol a’r rhan fwyaf o adeiladau’r fynachlog i lawr, ond cadwyd prif gorff yr eglwys, sydd bellach yn rhestredig Gradd I. Bwriwyd ei wyth cloch gyntaf yn 1755 gan William Evans o Gas-gwent a’u dwyn ar gwch i fyny Gwy a Llugwy. Mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879, o’r blynyddoedd pan fyddai’r Daniaid yn ysbeilio’r fro yn aml.

Milwyr Cymru eto#

Dair canrif a hanner wedi Gruffudd, daeth milwyr Cymru y ffordd hon unwaith eto. Wedi buddugoliaeth Owain Glyndŵr ym Mryn Glas ger Pilalai yn 1402, daeth ei luoedd i briordy Llanllieni ac i sawl maenordy gerllaw.

Y bobl

d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Gruffudd ap Llywelyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili (wedi’i gofnodi)

    Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.

    Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili
  2. Buddugoliaeth Rhyd-y-groes (wedi’i gofnodi)

    Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

    Buddugoliaeth Rhyd-y-groes
  3. Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

    Un brenin i Gymru gyfan
  4. Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy (wedi’i gofnodi)

    Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.

    Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf