Gruffudd ap Llywelyn
Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Llywelyn
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1052
Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Llun: Eglwys y priordy yn Llanllieni, yn Swydd Henffordd. · Hugh Llewelyn, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Trawodd Gruffudd ap Llywelyn yn ddwfn i Swydd Henffordd a threchu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
| Pryd | 1052 |
|---|---|
| Ble | Ger Llanllieni, Leominster, yn Swydd Henffordd |
| Yn erbyn | Llu cymysg o Normaniaid a Saeson |
Roedd Normaniaid yn ymladd ar y ffin bedair blynedd ar ddeg cyn Hastings. Yn Llanllieni trechodd gwŷr Gruffudd lu cymysg o Normaniaid a Saeson.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Dair blynedd yn ddiweddarach trechodd Gruffudd a’i gynghreiriad Ælfgar yr iarll Ralph o Henffordd ac ysbeilio’r ddinas.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Fel hyn y mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn ei hadrodd: anrheithiodd ‘Griffin, brenin y Cymry’, yn Swydd Henffordd nes dod yn agos iawn i Lanllieni, a chasglodd gwŷr y wlad a’r ‘Ffrancwyr o’r castell’ yn ei erbyn, a lladdwyd llawer iawn o wŷr da o’r Saeson a’r Ffrancwyr hefyd.FfynhonnellThe Anglo-Saxon Chronicle, the years 1039 and 1052 ↗James Ingram (cyf.); Prosiect Avalon, Ysgol y Gyfraith Yale (Saesneg)1039: blwyddyn ‘y gwynt ofnadwy’; ‘Lladdodd y Cymry Edwin, brawd yr Iarll Leofric, a Thurkil ac Elfget, a llawer o wŷr da gyda hwy.’ 1052: anrheithiodd ‘Griffin, brenin y Cymry’, yn Swydd Henffordd nes dod yn agos iawn i Lanllieni; casglodd ‘gwŷr y wlad a’r Ffrancwyr o’r castell’ yn ei erbyn, a lladdwyd llawer iawn o wŷr da o’r Saeson a’r Ffrancwyr hefyd. Rhoddodd y croniclydd o Sais ei deitl i Ruffudd: brenin y Cymry. Cofir yr ymladd fel Brwydr Llanllieni.FfynonellauThe Anglo-Saxon Chronicle, the years 1039 and 1052 ↗James Ingram (cyf.); Prosiect Avalon, Ysgol y Gyfraith Yale (Saesneg)1039: blwyddyn ‘y gwynt ofnadwy’; ‘Lladdodd y Cymry Edwin, brawd yr Iarll Leofric, a Thurkil ac Elfget, a llawer o wŷr da gyda hwy.’ 1052: anrheithiodd ‘Griffin, brenin y Cymry’, yn Swydd Henffordd nes dod yn agos iawn i Lanllieni; casglodd ‘gwŷr y wlad a’r Ffrancwyr o’r castell’ yn ei erbyn, a lladdwyd llawer iawn o wŷr da o’r Saeson a’r Ffrancwyr hefyd.Leominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402. Dyddiodd yr Athro Thomas Jones y cyrch i ddechrau 1052.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Roedd Normaniaid yn Swydd Henffordd eisoes. Cododd Richard Scrob, marchog Normanaidd y rhoddasai Edward y Cyffeswr dir iddo, Gastell Richard cyn 1051. Castell mwnt a beili ydoedd, gyda gorthwr amlochrog ar ei fwnt uchel, ac un o dri neu bedwar castell yn unig o’i fath a godwyd yn Lloegr cyn y Goncwest; daeth y rhan fwyaf wedi hynny.FfynhonnellRichard’s Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladodd Richard Scrob, marchog Normanaidd a gafodd diroedd gan Edward y Cyffeswr cyn y Goncwest Normanaidd, Gastell Richard cyn 1051; castell mwnt a beili gyda gorthwr amlochrog ar y mwnt uchel; un o dri neu bedwar castell yn unig o’r math hwn a godwyd cyn y Goncwest; codwyd y rhan fwyaf wedi hynny.
Llanllieni yw enw Cymraeg y dref. Daw ei henw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr, a daw hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg, lei, llifo, mae’n debyg.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402. Roedd Cymraeg yn iaith rhannau o Swydd Henffordd: roedd Erging, yn ne-orllewin y sir, yn dal yn Gymraeg ei hiaith yn yr Oesoedd Canol, ac a fu’n un o deyrnasoedd cynnar Cymru.FfynhonnellWalter Map ↗Wicipedia CymraegWalter Map, neu Gwallter Map (bl. tua 1140–1209), llenor Lladin, y credir ei fod yn Gymro neu o leiaf o dras Gymreig, yn byw yn Erging, Swydd Henffordd, ardal Gymraeg ei hiaith yn yr Oesoedd Canol a fu’n un o deyrnasoedd cynnar Cymru; gŵr o dras fonheddig a chyfaill i Gerallt Gymro; cafodd ei addysg ym mhrifysgol Paris, a bu ganddo yrfa hir fel clerigwr a llysgennad, a’i urddo’n Archddiacon Rhydychen; cyfeiria’r awdur rhamantau Eingl-Normanaidd Huw o Ruddlan (bl. 1180–1190) ato yn Ipomedon a Protesilaus; ei unig waith diamheuol, De nugis curialium, ‘Lloffion o’r Llys’, a gyfansoddwyd tua 1180–1193, yn gymysgfa o hanes go iawn, rhamantau a chwedlau, llawer ohonynt yn gysylltiedig â Chymru ac o ddiddordeb arbennig i efrydwyr llên gwerin; mae’n cynnwys hanesion am Gruffudd ap Llywelyn (m. 1063), Brenin Cymru; golygodd M. R. James ef (1914) a’i gyfieithu i Gyfres Gofnodion y Cymmrodorion (1923), a chyhoeddodd R. T. Jenkins ddetholiad yn Gymraeg, Storïau Gwallter Map (1941).
Dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu yma tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, ac mae dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y seithfed ganrif.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402. Cofid yr Iarll Leofric o Fersia yn un o’i gymwynaswyr, fel yn Much Wenlock, Caerwrangon, Stow, Caer ac Evesham.FfynhonnellLeofric, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Ei wraig oedd Godgifu, Godiva; bu farw ei frawd Eadwine yn arwain byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn 1039; sefydlodd a gwaddolodd fynachlog Fenedictaidd yng Nghofentri yn 1043, ac fe’i cofir yn gymwynaswr yn Much Wenlock, Caerwrangon, Stow, Llanllieni, Caer ac Evesham; bu farw yn Kings Bromley yn 1057 a’i gladdu yng Nghofentri; ei fab Ælfgar a’i dilynodd. Dywedir bod sant o Sais, Æthelmod, yn gorwedd yma, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402. Sefydlodd Abaty Reading briordy yma yn 1121, a’i eglwys, Sant Pedr a Sant Paul, yw eglwys y plwyf heddiw.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402.
Codwyd yr eglwys i’r priordy Benedictaidd, efallai ar safle mynachlog Eingl-Sacsonaidd, ac yn 2005 cafwyd hyd i’w chlas i’r gogledd. Adeg y Diddymiad yn 1539 tynnwyd y pen dwyreiniol a’r rhan fwyaf o adeiladau’r fynachlog i lawr, ond cadwyd prif gorff yr eglwys, sydd bellach yn rhestredig Gradd I. Bwriwyd ei wyth cloch gyntaf yn 1755 gan William Evans o Gas-gwent a’u dwyn ar gwch i fyny Gwy a Llugwy.FfynhonnellLeominster Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Sant Pedr a Sant Paul, a godwyd i briordy Benedictaidd, efallai ar safle mynachlog Eingl-Sacsonaidd; adeg y Diddymiad yn 1539 dinistriwyd y pen dwyreiniol a’r rhan fwyaf o adeiladau’r fynachlog ond cadwyd prif gorff yr eglwys; rhestredig Gradd I; cafwyd hyd i’r clas i’r gogledd o’r eglwys yn 2005; bwriwyd ei wyth cloch gyntaf yn 1755 gan William Evans o Gas-gwent a’u dwyn ar gwch i fyny Gwy a Llugwy. Mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879, o’r blynyddoedd pan fyddai’r Daniaid yn ysbeilio’r fro yn aml.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402.
Dair canrif a hanner wedi Gruffudd, daeth milwyr Cymru y ffordd hon unwaith eto. Wedi buddugoliaeth Owain Glyndŵr ym Mryn Glas ger Pilalai yn 1402, daeth ei luoedd i briordy Llanllieni ac i sawl maenordy gerllaw.FfynhonnellLeominster ↗Wikipedia (Saesneg)Llanllieni yw’r enw Cymraeg; daw’r enw Saesneg o minster, cymuned o glerigwyr; hen enw’r ardal, Leon neu Lene, o wreiddyn Hen Gymraeg lei, ‘llifo’, mae’n debyg; dywedir i gymuned Gristnogol gael ei sefydlu tua 660 gan Sant Eadfrith o Lindisfarne, a dyddiadau carbon o esgyrn anifeiliaid yn dangos bod y safle’n cael ei ddefnyddio yn y 7fed ganrif; dywedir bod Æthelmod, sant o Sais, wedi’i gladdu yn Llanllieni, a Cuthfleda, abades ei leiandy, oedd nawddsant y fro; sefydlodd Abaty Reading briordy yno yn 1121; Eglwys y Priordy, Sant Pedr a Sant Paul, eglwys y plwyf bellach, yw’r hyn sy’n weddill o’r fynachlog Fenedictaidd o’r 12fed ganrif; bu’r Daniaid yn ysbeilio’r ardal yn aml yn yr 8fed a’r 9fed ganrif, ac mae gan gelc Swydd Henffordd, a gafwyd yn 2015, geiniogau o tua 879; arweiniodd cyrch 1052 at Frwydr Llanllieni, y Cymry yn erbyn Normaniaid a Saeson; daeth lluoedd Owain Glyndŵr i’r priordy wedi Brwydr Bryn Glas ger Pilalai yn 1402.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynMae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.
Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn AbergwiliYn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Buddugoliaeth Rhyd-y-groesMae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanYn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.
Buddugoliaeth y Clas-ar-WyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf