Llywelyn ap Seisyll
Brenin oes aur (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a Deheubarth, a thad Gruffudd ap Llywelyn. Dywed cronicl Cymru fod y wlad yn gyfoethog o fôr i fôr yn ei ddyddiau ef.
Llywelyn ap Seisyll

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1022
Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.
Llun: Abergwili heddiw, lle mae’r Gwili’n cwrdd â’r Tywi. · Alan Harris, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Trechodd Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Phowys a Deheubarth bellach, Rhain, hawliwr a honnai ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, mewn brwydr yn Abergwili.FfynonellauLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd a reolai Wynedd, Powys a Deheubarth; priododd Angharad ferch Maredudd ab Owain; yn 1018 gorchfygodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; lladdwyd Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd, yn y frwydr yn Abergwili yn 1022, gan adael Llywelyn yn feistr ar Ddeheubarth; yn ôl y Brut roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus; bu farw yn 1023; ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 1022 |
|---|---|
| Ble | Abergwili, yn nyffryn Tywi |
| Gwraig | Angharad, merch Maredudd ab Owain |
Dywed y Brut i ryw Ysgotyn honni’n gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, ac i’r frwydr honno fod yn Aber Gwili. Lladdwyd Rhain, a Deheubarth oedd eiddo Llywelyn.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Llywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd a reolai Wynedd, Powys a Deheubarth; priododd Angharad ferch Maredudd ab Owain; yn 1018 gorchfygodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; lladdwyd Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd, yn y frwydr yn Abergwili yn 1022, gan adael Llywelyn yn feistr ar Ddeheubarth; yn ôl y Brut roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus; bu farw yn 1023; ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn.

Geilw’r Brut Lywelyn yn bennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid, a’i deyrnas yn ymestyn o’r naill fôr i’r llall, ac mae’n cofio ei deyrnasiad fel oes aur: nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Bu farw Llywelyn yn 1023. Ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn, a fyddai’n rheoli Cymru gyfan.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd a reolai Wynedd, Powys a Deheubarth; priododd Angharad ferch Maredudd ab Owain; yn 1018 gorchfygodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; lladdwyd Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd, yn y frwydr yn Abergwili yn 1022, gan adael Llywelyn yn feistr ar Ddeheubarth; yn ôl y Brut roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus; bu farw yn 1023; ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn.
Ni wyddys dim am Seisyll, tad Llywelyn, ond yn ôl yr achau diweddarach ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll (died 1023), king of Deheubarth and Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNi wyddys dim am ei dad, ond roedd ei fam Prawst, yn ôl achau diweddar, yn ferch i Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr; gan iddo briodi Angharad, merch Maredudd ab Owain ap Hywel Dda, roedd ganddo hawliau i olyniaeth yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu; gŵr felly oedd Llywelyn, a thrwy drechu’r trawsfeddiannwr Aeddan ap Blegywryd yn 1018, a Rhain, ymhonnwr Gwyddelig, yn 1022, daeth yn feistr ar y de; estynnodd ei reolaeth am rai blynyddoedd dros ran helaeth o Gymru, cyfnod cofiadwy yn yr annalau Cymreig a barnu oddi wrth y cronicl; ei brif hawl i enwogrwydd yw mai ef oedd tad Gruffudd ap Llywelyn, y gwnaed ei yrfa’n bosibl gan esiampl ei dad ac y seiliwyd ei hawl i rym i raddau helaeth ar oruchafiaeth Llywelyn. Rhoddodd ei briodas ag Angharad, merch Maredudd ab Owain, hawliau iddo yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu, ac un felly oedd Llywelyn.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll (died 1023), king of Deheubarth and Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNi wyddys dim am ei dad, ond roedd ei fam Prawst, yn ôl achau diweddar, yn ferch i Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr; gan iddo briodi Angharad, merch Maredudd ab Owain ap Hywel Dda, roedd ganddo hawliau i olyniaeth yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu; gŵr felly oedd Llywelyn, a thrwy drechu’r trawsfeddiannwr Aeddan ap Blegywryd yn 1018, a Rhain, ymhonnwr Gwyddelig, yn 1022, daeth yn feistr ar y de; estynnodd ei reolaeth am rai blynyddoedd dros ran helaeth o Gymru, cyfnod cofiadwy yn yr annalau Cymreig a barnu oddi wrth y cronicl; ei brif hawl i enwogrwydd yw mai ef oedd tad Gruffudd ap Llywelyn, y gwnaed ei yrfa’n bosibl gan esiampl ei dad ac y seiliwyd ei hawl i rym i raddau helaeth ar oruchafiaeth Llywelyn.
Yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Seisyll (bu farw 1023), brenin Gwynedd a reolodd Wynedd, Powys a Deheubarth; ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau Anarawd ap Rhodri, a’i hen daid a’i hen nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; priododd Angharad, merch Maredudd ab Owain; yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; yn 1022 gwnaed Rhain y Gwyddel, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain, yn frenin Deheubarth, a heriodd Llywelyn ei hawl; yn Abergwili yn 1022, wedi colledion trwm ar y ddwy ochr, lladdwyd Rhain a chymerodd Llywelyn Ddeheubarth; yn ôl Brut y Tywysogion roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus, a galwodd Annalau Ulster ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; bu farw yn 1023, ac ni olynodd ei fab Gruffudd ap Llywelyn ef ar unwaith, yn rhy ifanc efallai, ond daeth yn rheolwr cyntaf ac unig Cymru gyfan. Bedair blynedd yn ddiweddarach, pan wnaed Rhain yn frenin Deheubarth ar yr honiad ei fod yn fab i Faredudd, daeth Llywelyn i’r de i herio’r hawl. Bu’r ymladd yn Abergwili yn galed, a cholledion trwm ar y ddwy ochr, cyn i Rain syrthio ac i Ddeheubarth gael ei hennill.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Seisyll (bu farw 1023), brenin Gwynedd a reolodd Wynedd, Powys a Deheubarth; ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau Anarawd ap Rhodri, a’i hen daid a’i hen nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; priododd Angharad, merch Maredudd ab Owain; yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; yn 1022 gwnaed Rhain y Gwyddel, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain, yn frenin Deheubarth, a heriodd Llywelyn ei hawl; yn Abergwili yn 1022, wedi colledion trwm ar y ddwy ochr, lladdwyd Rhain a chymerodd Llywelyn Ddeheubarth; yn ôl Brut y Tywysogion roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus, a galwodd Annalau Ulster ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; bu farw yn 1023, ac ni olynodd ei fab Gruffudd ap Llywelyn ef ar unwaith, yn rhy ifanc efallai, ond daeth yn rheolwr cyntaf ac unig Cymru gyfan.
Galwodd Annalau Ulster Lywelyn yn ‘Frenin y Brytaniaid’.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Seisyll (bu farw 1023), brenin Gwynedd a reolodd Wynedd, Powys a Deheubarth; ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau Anarawd ap Rhodri, a’i hen daid a’i hen nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; priododd Angharad, merch Maredudd ab Owain; yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; yn 1022 gwnaed Rhain y Gwyddel, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain, yn frenin Deheubarth, a heriodd Llywelyn ei hawl; yn Abergwili yn 1022, wedi colledion trwm ar y ddwy ochr, lladdwyd Rhain a chymerodd Llywelyn Ddeheubarth; yn ôl Brut y Tywysogion roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus, a galwodd Annalau Ulster ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; bu farw yn 1023, ac ni olynodd ei fab Gruffudd ap Llywelyn ef ar unwaith, yn rhy ifanc efallai, ond daeth yn rheolwr cyntaf ac unig Cymru gyfan. Am rai blynyddoedd rheolodd ran helaeth o Gymru, ac a barnu wrth y cronicl roedd yn gyfnod cofiadwy yn hanes Cymru.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll (died 1023), king of Deheubarth and Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNi wyddys dim am ei dad, ond roedd ei fam Prawst, yn ôl achau diweddar, yn ferch i Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr; gan iddo briodi Angharad, merch Maredudd ab Owain ap Hywel Dda, roedd ganddo hawliau i olyniaeth yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu; gŵr felly oedd Llywelyn, a thrwy drechu’r trawsfeddiannwr Aeddan ap Blegywryd yn 1018, a Rhain, ymhonnwr Gwyddelig, yn 1022, daeth yn feistr ar y de; estynnodd ei reolaeth am rai blynyddoedd dros ran helaeth o Gymru, cyfnod cofiadwy yn yr annalau Cymreig a barnu oddi wrth y cronicl; ei brif hawl i enwogrwydd yw mai ef oedd tad Gruffudd ap Llywelyn, y gwnaed ei yrfa’n bosibl gan esiampl ei dad ac y seiliwyd ei hawl i rym i raddau helaeth ar oruchafiaeth Llywelyn. Gwnaed gyrfa gyfan ei fab Gruffudd yn bosibl gan esiampl ei dad, a gorffwysai ei hawl i rym yn bennaf ar arglwyddiaeth Llywelyn.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll (died 1023), king of Deheubarth and Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNi wyddys dim am ei dad, ond roedd ei fam Prawst, yn ôl achau diweddar, yn ferch i Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr; gan iddo briodi Angharad, merch Maredudd ab Owain ap Hywel Dda, roedd ganddo hawliau i olyniaeth yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu; gŵr felly oedd Llywelyn, a thrwy drechu’r trawsfeddiannwr Aeddan ap Blegywryd yn 1018, a Rhain, ymhonnwr Gwyddelig, yn 1022, daeth yn feistr ar y de; estynnodd ei reolaeth am rai blynyddoedd dros ran helaeth o Gymru, cyfnod cofiadwy yn yr annalau Cymreig a barnu oddi wrth y cronicl; ei brif hawl i enwogrwydd yw mai ef oedd tad Gruffudd ap Llywelyn, y gwnaed ei yrfa’n bosibl gan esiampl ei dad ac y seiliwyd ei hawl i rym i raddau helaeth ar oruchafiaeth Llywelyn. Ni ddilynodd Gruffudd, a oedd efallai’n rhy ifanc o hyd, ei dad ar unwaith pan fu farw Llywelyn yn 1023.FfynhonnellLlywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Seisyll (bu farw 1023), brenin Gwynedd a reolodd Wynedd, Powys a Deheubarth; ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau Anarawd ap Rhodri, a’i hen daid a’i hen nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; priododd Angharad, merch Maredudd ab Owain; yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; yn 1022 gwnaed Rhain y Gwyddel, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain, yn frenin Deheubarth, a heriodd Llywelyn ei hawl; yn Abergwili yn 1022, wedi colledion trwm ar y ddwy ochr, lladdwyd Rhain a chymerodd Llywelyn Ddeheubarth; yn ôl Brut y Tywysogion roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus, a galwodd Annalau Ulster ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’; bu farw yn 1023, ac ni olynodd ei fab Gruffudd ap Llywelyn ef ar unwaith, yn rhy ifanc efallai, ond daeth yn rheolwr cyntaf ac unig Cymru gyfan.
Yn ddiweddarach daeth Abergwili’n gartref i esgobion Tyddewi. Symudodd William Barlow gartref yr esgob yno o Dyddewi yn 1542, i adeiladau hen goleg o offeiriaid y credir eu bod o 1283 i 1291, oes yr Esgob Thomas Bek; unwyd y coleg hwnnw’n ddiweddarach â Choleg Crist, Aberhonddu. Ychwanegodd William Laud y capel yn 1625, pan oedd yn esgob Tyddewi.FfynhonnellAbergwili ↗Wikipedia (Saesneg)Cartref esgobion Tyddewi o 1542, pan symudodd William Barlow yno, i adeiladau hen goleg o offeiriaid y credir eu bod o 1283–1291, oes yr Esgob Thomas Bek, a unwyd yn ddiweddarach â Choleg Crist, Aberhonddu; ychwanegwyd ei gapel gan William Laud yn 1625; fe’i hailgodwyd bron yn gyfan wedi tân yn 1903; prynwyd gan Gyngor Sir Gâr yn 1974 yn amgueddfa; llifai Tywi heibio’r plas hyd 1802, pan newidiodd ei chwrs a gadael ystumllyn, pwll lili heddiw; ar Fryn Myrddin uwchben y pentref mae bryngaer o Oes yr Haearn. Gwahoddodd Richard Davies, esgob Tyddewi o 1561, William Salesbury i’w blas yn Abergwili, ac o’u gwaith yno y daeth Llyfr Gweddi a Thestament Newydd Cymraeg 1567. Davies a ysgrifennodd ei ragair, yr Epistol at y Cembru. Cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas, roedd yn noddwr hael i’r beirdd, a bu farw yn Abergwili ac fe’i claddwyd yno.FfynonellauDavies, Richard (1501? – 1581), bishop and biblical translator ↗Glanmor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Dafydd ap Gronw, curad y Gyffin, a’i wraig Jonet, y ddau o dras fonheddig; M.A. o New Inn Hall, Rhydychen, 28 Mehefin 1530 a B.D. 1536; rheithor Maidsmorton yn 1549 a ficer Burnham yn 1550; priododd Dorothy Woodforde; dan Mari aeth ef a’i deulu i Frankfurt yn 1555 a buont yn alltud hyd 1558; yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru; cysegrwyd ef yn esgob Llanelwy yn Lambeth ar 21 Ionawr 1560 a’i ethol yn esgob Tyddewi ar 21 Mawrth 1561; aelod o Gyngor y Gororau, yn aml yn gomisiynydd arbennig iddo ac i’r Cyfrin Gyngor; bu’n rhaid iddo ymgodymu â thlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr; enillodd fri fel ysgolhaig, a rhoddodd yr archesgob Parker iddo’r gwaith o gyfieithu Josua hyd 2 Samuel i Feibl yr Esgobion 1568; cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas ac roedd yn noddwr hael i feirdd; wedi Deddf 1563 gwahoddodd William Salesbury i Abergwili, a ffrwyth eu gwaith oedd Llyfr Gweddi a Thestament Newydd 1567; ysgrifennodd Davies yr Epistol at y Cembru ar y dechrau a chyfieithu 1 Timotheus a Hebreaid hyd 2 Pedr; bu farw 7 Tachwedd 1581.Richard Davies ↗Wicipedia CymraegEsgob a chyfieithydd (?1501 – 7 Tachwedd 1581), a aned yn y Gyffin ger Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yn eglwys St Bened; Esgob Llanelwy ac yna, yn 1561, Tyddewi; fe’i cofir yn bennaf am ei waith gyda William Salesbury yn cyfieithu’r Testament Newydd i’r Gymraeg; ewythr i’r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys; gweithiodd yn ddyfal gyda Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563 i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili; awdur yr Epistol at y Cembru, ‘Llythyr at y Cymry’, ar ddechrau Testament Newydd 1567, a gafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru; noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes; bu farw yn Abergwili a’i gladdu yno.
Ailgodwyd y plas bron yn gyfan wedi tân yn 1903, ac yn 1974 prynodd Cyngor Sir Gâr ef yn gartref i amgueddfa. Llifai Tywi heibio iddo hyd 1802, pan newidiodd yr afon ei chwrs a gadael ystumllyn sydd heddiw’n bwll lili. Ar Fryn Myrddin uwchben y pentref mae bryngaer o Oes yr Haearn.FfynhonnellAbergwili ↗Wikipedia (Saesneg)Cartref esgobion Tyddewi o 1542, pan symudodd William Barlow yno, i adeiladau hen goleg o offeiriaid y credir eu bod o 1283–1291, oes yr Esgob Thomas Bek, a unwyd yn ddiweddarach â Choleg Crist, Aberhonddu; ychwanegwyd ei gapel gan William Laud yn 1625; fe’i hailgodwyd bron yn gyfan wedi tân yn 1903; prynwyd gan Gyngor Sir Gâr yn 1974 yn amgueddfa; llifai Tywi heibio’r plas hyd 1802, pan newidiodd ei chwrs a gadael ystumllyn, pwll lili heddiw; ar Fryn Myrddin uwchben y pentref mae bryngaer o Oes yr Haearn.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a Deheubarth, a thad Gruffudd ap Llywelyn. Dywed cronicl Cymru fod y wlad yn gyfoethog o fôr i fôr yn ei ddyddiau ef.
Llywelyn ap SeisyllMae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.
Maredudd ab OwainWedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.
Maredudd yn rhyddhau ei boblYn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Buddugoliaeth Rhyd-y-groesMae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Buddugoliaeth LlanllieniYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf