Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1022

Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili

Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.

Llun: Abergwili heddiw, lle mae’r Gwili’n cwrdd â’r Tywi. · Alan Harris, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Trechodd Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Phowys a Deheubarth bellach, Rhain, hawliwr a honnai ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, mewn brwydr yn Abergwili.

Pryd1022
BleAbergwili, yn nyffryn Tywi
GwraigAngharad, merch Maredudd ab Owain

Yr hawliwr#

Dywed y Brut i ryw Ysgotyn honni’n gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, ac i’r frwydr honno fod yn Aber Gwili. Lladdwyd Rhain, a Deheubarth oedd eiddo Llywelyn.

Llywelyn ap Seisyll fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Llywelyn ap Seisyll fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel and Humphrey Llwyd, Public domain, Wikimedia Commons

‘Na thlawd nac anghenus’#

Geilw’r Brut Lywelyn yn bennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid, a’i deyrnas yn ymestyn o’r naill fôr i’r llall, ac mae’n cofio ei deyrnasiad fel oes aur: nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag.

Ei fab#

Bu farw Llywelyn yn 1023. Ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn, a fyddai’n rheoli Cymru gyfan.

Brenin o Bowys#

Ni wyddys dim am Seisyll, tad Llywelyn, ond yn ôl yr achau diweddarach ei fam Prawst oedd merch Elisedd, mab iau i Anarawd ap Rhodri Mawr. Rhoddodd ei briodas ag Angharad, merch Maredudd ab Owain, hawliau iddo yn Neheubarth a Gwynedd, y gallai arweinydd grymus ac uchelgeisiol eu gwireddu, ac un felly oedd Llywelyn.

Y ffordd i Abergwili#

Yn 1018 trechodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys. Bedair blynedd yn ddiweddarach, pan wnaed Rhain yn frenin Deheubarth ar yr honiad ei fod yn fab i Faredudd, daeth Llywelyn i’r de i herio’r hawl. Bu’r ymladd yn Abergwili yn galed, a cholledion trwm ar y ddwy ochr, cyn i Rain syrthio ac i Ddeheubarth gael ei hennill.

Brenin y Brytaniaid#

Galwodd Annalau Ulster Lywelyn yn ‘Frenin y Brytaniaid’. Am rai blynyddoedd rheolodd ran helaeth o Gymru, ac a barnu wrth y cronicl roedd yn gyfnod cofiadwy yn hanes Cymru. Gwnaed gyrfa gyfan ei fab Gruffudd yn bosibl gan esiampl ei dad, a gorffwysai ei hawl i rym yn bennaf ar arglwyddiaeth Llywelyn. Ni ddilynodd Gruffudd, a oedd efallai’n rhy ifanc o hyd, ei dad ar unwaith pan fu farw Llywelyn yn 1023.

Pentref yr esgobion#

Yn ddiweddarach daeth Abergwili’n gartref i esgobion Tyddewi. Symudodd William Barlow gartref yr esgob yno o Dyddewi yn 1542, i adeiladau hen goleg o offeiriaid y credir eu bod o 1283 i 1291, oes yr Esgob Thomas Bek; unwyd y coleg hwnnw’n ddiweddarach â Choleg Crist, Aberhonddu. Ychwanegodd William Laud y capel yn 1625, pan oedd yn esgob Tyddewi. Gwahoddodd Richard Davies, esgob Tyddewi o 1561, William Salesbury i’w blas yn Abergwili, ac o’u gwaith yno y daeth Llyfr Gweddi a Thestament Newydd Cymraeg 1567. Davies a ysgrifennodd ei ragair, yr Epistol at y Cembru. Cadwai ddysg a lletygarwch yn ei blas, roedd yn noddwr hael i’r beirdd, a bu farw yn Abergwili ac fe’i claddwyd yno.

Ailgodwyd y plas bron yn gyfan wedi tân yn 1903, ac yn 1974 prynodd Cyngor Sir Gâr ef yn gartref i amgueddfa. Llifai Tywi heibio iddo hyd 1802, pan newidiodd yr afon ei chwrs a gadael ystumllyn sydd heddiw’n bwll lili. Ar Fryn Myrddin uwchben y pentref mae bryngaer o Oes yr Haearn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

d. 1023

Llywelyn ap Seisyll

Brenin oes aur (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a Deheubarth, a thad Gruffudd ap Llywelyn. Dywed cronicl Cymru fod y wlad yn gyfoethog o fôr i fôr yn ei ddyddiau ef.

Llywelyn ap Seisyll

Cyn ac wedyn

  1. Maredudd ab Owain (wedi’i gofnodi)

    Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.

    Maredudd ab Owain
  2. Maredudd yn rhyddhau ei bobl (wedi’i gofnodi)

    Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.

    Maredudd yn rhyddhau ei bobl
  3. Buddugoliaeth Rhyd-y-groes (wedi’i gofnodi)

    Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

    Buddugoliaeth Rhyd-y-groes
  4. Buddugoliaeth Llanllieni (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

    Buddugoliaeth Llanllieni

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf