Maredudd ab Owain
Brenin y rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Maredudd ab Owain
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
986 OC
Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.
Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Cymerodd Maredudd ab Owain, ŵyr Hywel Dda, Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf a’i huno â Deheubarth. Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n enwocaf frenin y Brythoniaid.FfynonellauMaredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
| Pryd | 986 |
|---|---|
| Taid | Hywel Dda |
| Bu farw | Tua 999 |
Dywed y Brut iddo drechu Cadwallon a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostwng holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Blynyddoedd caled oedd ei rai ef. Ymosododd y Llychlynwyr ar Fôn dro ar ôl tro, ac mae’r Brut yn sôn am newyn mawr yn ei dir. Aeth â rhyfel at y Saeson hefyd, gan ysbeilio tiroedd Mersia ar ffin Maesyfed.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Maredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.

Priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll, a’u mab oedd Gruffudd ap Llywelyn, unig frenin Cymru gyfan.FfynonellauMaredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.Llywelyn ap Seisyll ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd a reolai Wynedd, Powys a Deheubarth; priododd Angharad ferch Maredudd ab Owain; yn 1018 gorchfygodd Aeddan ap Blegywryd a chymryd Gwynedd a Phowys; lladdwyd Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd, yn y frwydr yn Abergwili yn 1022, gan adael Llywelyn yn feistr ar Ddeheubarth; yn ôl y Brut roedd ei deyrnasiad yn llewyrchus; bu farw yn 1023; ei fab oedd Gruffudd ap Llywelyn.
Maredudd oedd mab ieuengaf y Brenin Owain ap Hywel Dda. Yn henaint ei dad ymddengys i’w frawd hŷn Einion reoli drosto, a phan fu farw Einion cymerodd Maredudd ei le.FfynhonnellOwain ap Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth, a Phowys hefyd mae’n debyg, bu farw tua 988; un o dri mab Hywel Dda, gyda Rhodri ac Edwin, a rannodd ei diroedd yn ôl cyfraith Cymru; bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, gan adael Owain yn unig reolwr Deheubarth; yn ei henaint ymddengys i’w fab Einion reoli drosto, ac wedi marw Einion yn 984 cymerodd ei ail fab Maredudd ei le; ‘lluniwyd’ testun A Annales Cambriae ‘ar gais Owain, mae’n ymddangos’. Roedd o Linach Dinefwr, a gafodd yr enw hwnnw’n ddiweddarach o’i phrif lys, a’i etifeddiaeth ei hun oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg.FfynonellauMaredudd ab Owain (his reign and family) ↗Wikipedia (Saesneg)O Linach Dinefwr; ei etifeddiaeth oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg; mab ieuengaf Owain ap Hywel Dda, daeth i’r orsedd wedi marw ei frawd hŷn Einion tua 984; ar farw ei dad etifeddodd hefyd Wynedd a Phowys, a enillasai i’w dad; efallai iddo reoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; fe’i cyfrifir ymhlith Brenhinoedd y Brytaniaid ym Mrut y Tywysogion; adferwyd Deheubarth i’w deulu yn ddiweddarach drwy Hywel ab Edwin, ŵyr ei frawd Einion.House of Dinefwr ↗Wikipedia (Saesneg)Y llinach a sefydlwyd tua 900 gan Cadell ap Rhodri, ac y dan ei fab Hywel Dda unwyd Dyfed a Seisyllwg yn Ddeheubarth; fe’i gelwir yn Llinach Dinefwr ar ôl ei llys ddiwedd y ddeuddegfed ganrif a dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg; bu’n rheoli Deheubarth hyd y drydedd ganrif ar ddeg. Ceredigion gydag Ystrad Tywi oedd Seisyllwg: mae Pedair Cainc y Mabinogi, yn y Gainc Gyntaf, yn rhoi iddi bedwar cantref Ceredigion a thri Ystrad Tywi, ac mae cyfreithiau Cymru’n ei chyfrif yn un o dair prif ran y de, gyda Morgannwg a Dyfed. Yn y ddegfed ganrif bu’n galon i rym Hywel Dda.FfynhonnellSeisyllwg (the kingdom) ↗Wikipedia (Saesneg)Cwmpasai Geredigion heddiw, rhan o Sir Gaerfyrddin a Gŵyr; mae Seisyll ap Clydog yn achau Harley brenhinoedd Ceredigion, ond nid oes ffynhonnell gynnar yn dweud iddo ei sefydlu, a defnyddid yr enw Ceredigion o hyd yn y 9fed ganrif; fe’i henwir yn Llyfr Llandaf, y Trioedd a’r cyfreithiau Cymreig, sy’n ei chyfrif yn un o dair prif ran y De gyda Morgannwg a Reinwg (Dyfed, mae’n debyg); mae Cainc Gyntaf y Mabinogi yn rhoi iddi bedwar cantref Ceredigion a thri Ystrad Tywi; yn y 10fed ganrif daeth yn ganolfan grym Hywel Dda; daeth Rhodri’n stiward ar deyrnas Gwgon, nad oedd yn rhoi hawl iddo ef i’r frenhiniaeth, ond gallai osod ei fab Cadell; wedi Cadell fe’i rhannwyd rhwng Hywel a Chlydog; pan fu farw Clydog yn 920 unodd Hywel hi â Dyfed yn Ddeheubarth.
Enillodd Wynedd a Phowys i’w dad, a phan fu farw’r hen frenin aethant i Faredudd ynghyd â’r de. Efallai iddo ddal Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg.FfynhonnellMaredudd ab Owain (his reign and family) ↗Wikipedia (Saesneg)O Linach Dinefwr; ei etifeddiaeth oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg; mab ieuengaf Owain ap Hywel Dda, daeth i’r orsedd wedi marw ei frawd hŷn Einion tua 984; ar farw ei dad etifeddodd hefyd Wynedd a Phowys, a enillasai i’w dad; efallai iddo reoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; fe’i cyfrifir ymhlith Brenhinoedd y Brytaniaid ym Mrut y Tywysogion; adferwyd Deheubarth i’w deulu yn ddiweddarach drwy Hywel ab Edwin, ŵyr ei frawd Einion. Ysgrifennodd yr Athro T. Jones Pierce iddo, wrth uno Gwynedd â Deheubarth, ailadrodd gwaith ei daid Hywel, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad.FfynhonnellMAREDUDD ab OWAIN ap HYWEL DDA (died 999), king of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Dilynodd ei dad oedrannus; unodd Wynedd a Deheubarth, gan ailadrodd camp ei daid Hywel Dda, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad; enillodd enw ymhlith ei gyfoeswyr am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid; fe’i cofir efallai’n bennaf yn daid i Ruffudd ap Llywelyn, drwy ei ferch Angharad.
Ymhlith gwŷr ei oes ei hun enillodd enw am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid.FfynhonnellMAREDUDD ab OWAIN ap HYWEL DDA (died 999), king of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Dilynodd ei dad oedrannus; unodd Wynedd a Deheubarth, gan ailadrodd camp ei daid Hywel Dda, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad; enillodd enw ymhlith ei gyfoeswyr am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid; fe’i cofir efallai’n bennaf yn daid i Ruffudd ap Llywelyn, drwy ei ferch Angharad. Mae Brut y Tywysogion yn ei gyfrif ymhlith brenhinoedd y Brytaniaid.FfynhonnellMaredudd ab Owain (his reign and family) ↗Wikipedia (Saesneg)O Linach Dinefwr; ei etifeddiaeth oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg; mab ieuengaf Owain ap Hywel Dda, daeth i’r orsedd wedi marw ei frawd hŷn Einion tua 984; ar farw ei dad etifeddodd hefyd Wynedd a Phowys, a enillasai i’w dad; efallai iddo reoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; fe’i cyfrifir ymhlith Brenhinoedd y Brytaniaid ym Mrut y Tywysogion; adferwyd Deheubarth i’w deulu yn ddiweddarach drwy Hywel ab Edwin, ŵyr ei frawd Einion. Bu farw ei fab ei hun, Cadwallon, o’i flaen, ar ddechrau’r 990au.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 948 to 999 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)948: marw Hywel Dda fab y brenin Cadell, ‘pen a molyant yr holl Frytaniaid’. 970: anrheithiodd Godfrey fab Harald Fôn. 981: anrheithiodd Godfrey fab Harald Ddyfed a Mynyw. 987: marw Ieuaf fab Idwal, ac Owain fab Hywel. 991: marw Cadwallon fab Maredudd. 998: marw Maredudd fab Owain, ‘clotaf frenin y Brytaniaid’. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Priododd ei ferch Angharad ddwywaith. Wedi marw ei gŵr cyntaf, Llywelyn ap Seisyll, yn 1023, priododd Gynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, a ganwyd eu meibion Bleddyn a Rhiwallon, mae’n debyg, ddiwedd y 1020au, yn hanner brodyr i Ruffudd drwy eu mam.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn (his mother Angharad) ↗Wikipedia (Saesneg)Priododd Cynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, y frenhines weddw Angharad, merch Maredudd ab Owain, wedi marw Llywelyn ap Seisyll yn 1023; roedd eu meibion Bleddyn a Rhiwallon, a anwyd ddiwedd y 1020au mae’n debyg, yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam; sefydlodd Bleddyn Linach Mathrafal, a’i ddisgynyddion yn rheoli Powys hyd ddiwedd y 13eg ganrif. Felly roedd Maredudd yn daid i Ruffudd ap Llywelyn ac i Fleddyn ap Cynfyn, y bu ei linach, Llinach Mathrafal, yn rheoli Powys hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.FfynonellauBleddyn ap Cynfyn (his mother Angharad) ↗Wikipedia (Saesneg)Priododd Cynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, y frenhines weddw Angharad, merch Maredudd ab Owain, wedi marw Llywelyn ap Seisyll yn 1023; roedd eu meibion Bleddyn a Rhiwallon, a anwyd ddiwedd y 1020au mae’n debyg, yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam; sefydlodd Bleddyn Linach Mathrafal, a’i ddisgynyddion yn rheoli Powys hyd ddiwedd y 13eg ganrif.MAREDUDD ab OWAIN ap HYWEL DDA (died 999), king of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Dilynodd ei dad oedrannus; unodd Wynedd a Deheubarth, gan ailadrodd camp ei daid Hywel Dda, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad; enillodd enw ymhlith ei gyfoeswyr am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid; fe’i cofir efallai’n bennaf yn daid i Ruffudd ap Llywelyn, drwy ei ferch Angharad.
Einion, y brawd hŷn, oedd edling eu tad yn fwyaf tebyg, yr etifedd dewisedig, a eisteddai yn neuadd y brenin gyferbyn ag ef ar draws y tân.FfynonellauEinion ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf ac edling tebygol y Brenin Owain o Ddeheubarth, o Linach Dinefwr; yn 966 helpodd Iago o Wynedd i yrru allan y Gwyddelod a’u cynghreiriaid o Ddaniaid; bu farw yn 982 neu 984; cymerodd ei frawd Maredudd ei le; adenillodd ei linach yr orsedd dan ei ŵyr Hywel ab Edwin tua 1035; roedd ei fab Cadell yn daid i Rys ap Tewdwr; dywedir weithiau mai ar ei ôl ef yr enwyd Port Eynon ar Benrhyn Gŵyr.The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw. Yn 966 helpodd Einion Iago o Wynedd i yrru allan y Gwyddelod a’u cynghreiriaid o Ddaniaid, a dywedir weithiau mai ar ei ôl ef yr enwyd Port Eynon ar Benrhyn Gŵyr.FfynhonnellEinion ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf ac edling tebygol y Brenin Owain o Ddeheubarth, o Linach Dinefwr; yn 966 helpodd Iago o Wynedd i yrru allan y Gwyddelod a’u cynghreiriaid o Ddaniaid; bu farw yn 982 neu 984; cymerodd ei frawd Maredudd ei le; adenillodd ei linach yr orsedd dan ei ŵyr Hywel ab Edwin tua 1035; roedd ei fab Cadell yn daid i Rys ap Tewdwr; dywedir weithiau mai ar ei ôl ef yr enwyd Port Eynon ar Benrhyn Gŵyr.
Daeth Deheubarth ei hun yn ôl i’r teulu ymhen amser, drwy Hywel ab Edwin, ŵyr Einion, a gipiodd yr orsedd tua 1035. Roedd Rhys ap Tewdwr hefyd yn ddisgynnydd i Einion, drwy ei fab Cadell.FfynonellauEinion ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf ac edling tebygol y Brenin Owain o Ddeheubarth, o Linach Dinefwr; yn 966 helpodd Iago o Wynedd i yrru allan y Gwyddelod a’u cynghreiriaid o Ddaniaid; bu farw yn 982 neu 984; cymerodd ei frawd Maredudd ei le; adenillodd ei linach yr orsedd dan ei ŵyr Hywel ab Edwin tua 1035; roedd ei fab Cadell yn daid i Rys ap Tewdwr; dywedir weithiau mai ar ei ôl ef yr enwyd Port Eynon ar Benrhyn Gŵyr.Maredudd ab Owain (his reign and family) ↗Wikipedia (Saesneg)O Linach Dinefwr; ei etifeddiaeth oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg; mab ieuengaf Owain ap Hywel Dda, daeth i’r orsedd wedi marw ei frawd hŷn Einion tua 984; ar farw ei dad etifeddodd hefyd Wynedd a Phowys, a enillasai i’w dad; efallai iddo reoli Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg; fe’i cyfrifir ymhlith Brenhinoedd y Brytaniaid ym Mrut y Tywysogion; adferwyd Deheubarth i’w deulu yn ddiweddarach drwy Hywel ab Edwin, ŵyr ei frawd Einion.
Ffynonellau a darllen pellach
Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Maredudd ab OwainYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeMae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Morgan HenWedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.
Maredudd yn rhyddhau ei boblMae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.
Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn AbergwiliYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf