Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

986 OC

Maredudd ab Owain

Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

986 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Cymerodd Maredudd ab Owain, ŵyr Hywel Dda, Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf a’i huno â Deheubarth. Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n enwocaf frenin y Brythoniaid.

Pryd986
TaidHywel Dda
Bu farwTua 999

Meistr ar Wynedd#

Dywed y Brut iddo drechu Cadwallon a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostwng holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr.

Blynyddoedd caled#

Blynyddoedd caled oedd ei rai ef. Ymosododd y Llychlynwyr ar Fôn dro ar ôl tro, ac mae’r Brut yn sôn am newyn mawr yn ei dir. Aeth â rhyfel at y Saeson hefyd, gan ysbeilio tiroedd Mersia ar ffin Maesyfed.

Maredudd ab Owain fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Maredudd ab Owain fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel and Humphrey Llwyd, Public domain, Wikimedia Commons

Ei ferch#

Priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll, a’u mab oedd Gruffudd ap Llywelyn, unig frenin Cymru gyfan.

Y mab ieuengaf#

Maredudd oedd mab ieuengaf y Brenin Owain ap Hywel Dda. Yn henaint ei dad ymddengys i’w frawd hŷn Einion reoli drosto, a phan fu farw Einion cymerodd Maredudd ei le. Roedd o Linach Dinefwr, a gafodd yr enw hwnnw’n ddiweddarach o’i phrif lys, a’i etifeddiaeth ei hun oedd Deheubarth, sef Dyfed a Seisyllwg. Ceredigion gydag Ystrad Tywi oedd Seisyllwg: mae Pedair Cainc y Mabinogi, yn y Gainc Gyntaf, yn rhoi iddi bedwar cantref Ceredigion a thri Ystrad Tywi, ac mae cyfreithiau Cymru’n ei chyfrif yn un o dair prif ran y de, gyda Morgannwg a Dyfed. Yn y ddegfed ganrif bu’n galon i rym Hywel Dda.

Tair teyrnas#

Enillodd Wynedd a Phowys i’w dad, a phan fu farw’r hen frenin aethant i Faredudd ynghyd â’r de. Efallai iddo ddal Cymru gyfan ac eithrio Gwent a Morgannwg. Ysgrifennodd yr Athro T. Jones Pierce iddo, wrth uno Gwynedd â Deheubarth, ailadrodd gwaith ei daid Hywel, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad.

Enw yn ei oes ei hun#

Ymhlith gwŷr ei oes ei hun enillodd enw am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid. Mae Brut y Tywysogion yn ei gyfrif ymhlith brenhinoedd y Brytaniaid. Bu farw ei fab ei hun, Cadwallon, o’i flaen, ar ddechrau’r 990au.

Taid brenhinoedd#

Priododd ei ferch Angharad ddwywaith. Wedi marw ei gŵr cyntaf, Llywelyn ap Seisyll, yn 1023, priododd Gynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, a ganwyd eu meibion Bleddyn a Rhiwallon, mae’n debyg, ddiwedd y 1020au, yn hanner brodyr i Ruffudd drwy eu mam. Felly roedd Maredudd yn daid i Ruffudd ap Llywelyn ac i Fleddyn ap Cynfyn, y bu ei linach, Llinach Mathrafal, yn rheoli Powys hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Ei frawd Einion#

Einion, y brawd hŷn, oedd edling eu tad yn fwyaf tebyg, yr etifedd dewisedig, a eisteddai yn neuadd y brenin gyferbyn ag ef ar draws y tân. Yn 966 helpodd Einion Iago o Wynedd i yrru allan y Gwyddelod a’u cynghreiriaid o Ddaniaid, a dywedir weithiau mai ar ei ôl ef yr enwyd Port Eynon ar Benrhyn Gŵyr.

Daeth Deheubarth ei hun yn ôl i’r teulu ymhen amser, drwy Hywel ab Edwin, ŵyr Einion, a gipiodd yr orsedd tua 1035. Roedd Rhys ap Tewdwr hefyd yn ddisgynnydd i Einion, drwy ei fab Cadell.

Y bobl

d. 999

Maredudd ab Owain

Brenin y rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.

Maredudd ab Owain

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  2. Morgan Hen (wedi’i gofnodi)

    Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

    Morgan Hen
  3. Maredudd yn rhyddhau ei bobl (wedi’i gofnodi)

    Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.

    Maredudd yn rhyddhau ei bobl
  4. Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili (wedi’i gofnodi)

    Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.

    Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf