Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 974 OC

Morgan Hen

Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

Llun: Arfordir Morgannwg yn Aberogwr, yn hen deyrnas Morgannwg. · MurphysGirl79, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 974 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Unodd Morgan Hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn un, Morgannwg, a’i rheoli hyd ei farw yn 974 wedi teyrnasiad hir.

PrydGwent o tua 930; Morgannwg o 942 hyd 974
TeyrnasMorgannwg: Gwent a Glywysing ynghyd
Bu farw974

Cyfaill brenhinoedd Lloegr#

Yn 931 aeth i lys Æthelstan yn Henffordd, ac mae ei enw ymhlith tystion siarteri tri brenin Seisnig. Fel Hywel Dda, dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â hwy.

‘A bu farw Morgan’#

Mae Brut y Tywysogion yn rhoi ei farw mewn tri gair: a bu farw Morgan.

Gwlad Morgan#

Gwlad Morgan yw Morgannwg. Dywed rhai mai Morgan Hen yw’r Morgan; eraill mai brenin hŷn o’r wythfed ganrif ydyw, Morgan Mwynfawr.

Enwau anrhydedd#

Fe’i gelwid gyntaf yn Forgan ab Owain o Went, a hefyd yn Forgan Hen Fawr. Ei oes hir a roddodd iddo ei enwau, Hen a Mawr, a geiriau parch oedd y ddau. Bu farw mewn oedran mawr, wedi dros ddeugain mlynedd yn frenin.

Llinach o frenhinoedd Glywysing#

Roedd Morgan yn fab i Owain ap Hywel o Glywysing. Unodd ei daid Hywel ap Rhys Glywysing a’i rheoli ddiwedd y nawfed ganrif, yn sylfaenydd llinach newydd o frenhinoedd yng ngorllewin Morgannwg. Claddwyd Hywel ap Rhys yn Llanilltud Fawr, ac mae croes yno’n cofnodi i Houelt ei pharatoi er enaid Res ei dad. Mae carreg arall yn eglwys Sant Illtud, sydd bellach yn adeilad rhestredig Gradd I, yn cofio’r Brenin Rhys ab Arthfael. Roedd Llanilltud, y clas a sefydlodd Sant Illtud yn y chweched ganrif, yn un o ganolfannau dysg mawr yr Oesoedd Canol cynnar, ac roedd brenhinoedd Glywysing ymhlith ei noddwyr. Mae ei enw’n ymddangos gyntaf ar glawr tua 1100, fel ‘Llan Iltut’.

Dilynodd Morgan ei dad yn frenin yng Ngwent tua 930, tra dechreuodd ei frodyr Gruffydd a Chadwgan reoli Glywysing ar y cyd. Wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg. Credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew, a’i feibion oedd Idwallon, Owain, Cadell a Chynfyn. Efallai i Idwallon ddal yr orsedd am gyfnod byr cyn i Owain ei dilyn.

Dwy hen deyrnas#

Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref Rufeinig a ddaeth yn Gaer-went, ac mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi. Ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach. Ymestynnai Glywysing tua’r gorllewin o’r Afon Lwyd hyd Lwchwr neu Nedd, ac roedd Gŵyr yn ei meddiant erbyn 928. Dywedid bod ei chantrefi, Penychen, Gwynllŵg a Gorfynydd, wedi’u henwi ar ôl meibion Glywys, a daw ei henw ei hun o Glevum, Caerloyw, mae’n debyg.

Tri brenin Seisnig#

Y brenhinoedd y tystiodd eu siarteri oedd Æthelstan, Eadred ac Eadwig, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel Dda.

Ei etifeddion#

Aeth Morgannwg i’w ddisgynyddion, a buont yn ei dal hyd amser ei or-orŵyr Meurig. Cred rhai ysgolheigion mai’r deyrnas unedig o Went a Glywysing yn unig a olygai’r enw Morgannwg ar y dechrau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

d. 974

Morgan Hen

Brenin Glywysing a Gwent (wedi’i gofnodi)

Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.

Morgan Hen

Cyn ac wedyn

  1. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda
  2. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  3. Maredudd ab Owain (wedi’i gofnodi)

    Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.

    Maredudd ab Owain
  4. Maredudd yn rhyddhau ei bobl (wedi’i gofnodi)

    Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.

    Maredudd yn rhyddhau ei bobl

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf