Morgan Hen
Brenin Glywysing a Gwent (wedi’i gofnodi)Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.
Morgan Hen

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 974 OC
Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Llun: Arfordir Morgannwg yn Aberogwr, yn hen deyrnas Morgannwg. · MurphysGirl79, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Unodd Morgan Hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn un, Morgannwg, a’i rheoli hyd ei farw yn 974 wedi teyrnasiad hir.FfynonellauMorgan Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Morgannwg: rheolai Went o tua 930 a Morgannwg o 942 hyd 974; unodd hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; yn 931 bu yn llys Æthelstan yn Henffordd, a bu’n dyst i siarteri Æthelstan, Eadred ac Eadwig; fel Hywel Dda dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â brenhinoedd Lloegr; bu farw 974.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
| Pryd | Gwent o tua 930; Morgannwg o 942 hyd 974 |
|---|---|
| Teyrnas | Morgannwg: Gwent a Glywysing ynghyd |
| Bu farw | 974 |
Yn 931 aeth i lys Æthelstan yn Henffordd, ac mae ei enw ymhlith tystion siarteri tri brenin Seisnig. Fel Hywel Dda, dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â hwy.FfynhonnellMorgan Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Morgannwg: rheolai Went o tua 930 a Morgannwg o 942 hyd 974; unodd hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; yn 931 bu yn llys Æthelstan yn Henffordd, a bu’n dyst i siarteri Æthelstan, Eadred ac Eadwig; fel Hywel Dda dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â brenhinoedd Lloegr; bu farw 974.
Mae Brut y Tywysogion yn rhoi ei farw mewn tri gair: a bu farw Morgan.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Gwlad Morgan yw Morgannwg. Dywed rhai mai Morgan Hen yw’r Morgan; eraill mai brenin hŷn o’r wythfed ganrif ydyw, Morgan Mwynfawr.FfynhonnellGlamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir bod Morgannwg a Glamorgan, gwlad Morgan, yn dod o’r brenin Morgan ab Athrwys o’r wythfed ganrif, Morgan Mwynfawr; mae rhai ysgolheigion yn cyfeirio yn hytrach at Forgan Hen o’r ddegfed ganrif; mae’n bosibl mai uniad Gwent a Glywysing yn unig a elwid yn Forgannwg.
Fe’i gelwid gyntaf yn Forgan ab Owain o Went, a hefyd yn Forgan Hen Fawr. Ei oes hir a roddodd iddo ei enwau, Hen a Mawr, a geiriau parch oedd y ddau.FfynhonnellMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig. Bu farw mewn oedran mawr, wedi dros ddeugain mlynedd yn frenin.FfynonellauMorgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Roedd Morgan yn fab i Owain ap Hywel o Glywysing. Unodd ei daid Hywel ap Rhys Glywysing a’i rheoli ddiwedd y nawfed ganrif, yn sylfaenydd llinach newydd o frenhinoedd yng ngorllewin Morgannwg.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig. Claddwyd Hywel ap Rhys yn Llanilltud Fawr, ac mae croes yno’n cofnodi i Houelt ei pharatoi er enaid Res ei dad.FfynonellauLlanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.CISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Paratôdd Houelt (Hywel ap Rhys) y groes hon dros enaid Res ei dad; diwedd y nawfed ganrif. Mae carreg arall yn eglwys Sant Illtud, sydd bellach yn adeilad rhestredig Gradd I, yn cofio’r Brenin Rhys ab Arthfael.FfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, ‘eglwys fawr Illtud’; sefydlwyd y fynachlog tua 508 OC gan Sant Illtud; cafwyd y fila Rufeinig yng Nghaermead yn 1888; mae Eglwys Sant Illtud yn rhestredig Gradd I, ac mae ei meini’n cynnwys un i’r Brenin Rhys ab Arthfael; cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 15fed ganrif, fe’i hadnewyddwyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif ac mae’n rhestredig Gradd II*, a darllena ei chloch ‘Sancte Iltute, ora pro nobis’; mae porthdy grans y fynachlog yn Hill Head, o’r 13eg–14eg ganrif, yn un o’r ychydig adeiladau sydd ar ôl o eiddo Abaty Tewkesbury, a saif colomendy crwn o’r 13eg ganrif yn yr un cae; codwyd yr Hen Ysgol tua 1450 a’r Old Place yn 1596; roedd yr archaeolegydd Glyn Daniel (1914–1986) o’r dref. Roedd Llanilltud, y clas a sefydlodd Sant Illtud yn y chweched ganrif, yn un o ganolfannau dysg mawr yr Oesoedd Canol cynnar, ac roedd brenhinoedd Glywysing ymhlith ei noddwyr. Mae ei enw’n ymddangos gyntaf ar glawr tua 1100, fel ‘Llan Iltut’.FfynhonnellLlanilltud Fawr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif hen eglwys Sant Illtud ar safle’r fynachlog (clas) a sefydlwyd gan y sant yn y 6g, a ddaeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar; mwynhaodd nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno; anrheithiwyd y fynachlog gan y Llychlynwyr yn 988; aeth yr eglwys i Abaty Tewkesbury tua 1130 wedi i’r Normaniaid oresgyn teyrnas Morgannwg; efallai i’r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520–1565) fyw yma, a chanodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr; mae’r enw i’w gael gyntaf yn ysgrifenedig tua 1100 fel ‘Llan Iltut’; mae olion fila Rufeinig tua milltir o’r dref.
Dilynodd Morgan ei dad yn frenin yng Ngwent tua 930, tra dechreuodd ei frodyr Gruffydd a Chadwgan reoli Glywysing ar y cyd. Wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg.FfynhonnellMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig. Credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew, a’i feibion oedd Idwallon, Owain, Cadell a Chynfyn. Efallai i Idwallon ddal yr orsedd am gyfnod byr cyn i Owain ei dilyn.FfynhonnellMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref Rufeinig a ddaeth yn Gaer-went, ac mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi. Ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach.FfynhonnellKingdom of Gwent ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went; ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach; mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd; daliodd Gruffudd ap Llywelyn Went o 1055; adferodd Caradog ap Gruffudd Went annibynnol ac yn 1065 ysgubodd ymaith neuadd newydd Harold ym Mhorthysgewydd. Ymestynnai Glywysing tua’r gorllewin o’r Afon Lwyd hyd Lwchwr neu Nedd, ac roedd Gŵyr yn ei meddiant erbyn 928. Dywedid bod ei chantrefi, Penychen, Gwynllŵg a Gorfynydd, wedi’u henwi ar ôl meibion Glywys, a daw ei henw ei hun o Glevum, Caerloyw, mae’n debyg.FfynhonnellGlywysing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymestynnai ei thiroedd o’r Afon Lwyd tua’r gorllewin hyd Lwchwr neu Nedd, a daliwyd Gŵyr erbyn 928; enwir ei chantrefi, Penychen, Gwynllŵg a Gorfynydd, yn y traddodiad ar ôl meibion Glywys; daw’r enw yn ôl pob tebyg o Glevum, Caerloyw; unodd Morgan Hen ab Owain (930–974) Went a Glywysing yn 942 fel Morgannwg, Gwlad Morgan, er anrhydedd i’w brenhinoedd o’r enw Morgan; adenillodd Caradog ap Gruffudd Glywysing yn 1063; Iestyn ap Gwrgant oedd rheolwr brodorol olaf Morgannwg annibynnol.
Y brenhinoedd y tystiodd eu siarteri oedd Æthelstan, Eadred ac Eadwig, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel Dda.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Aeth Morgannwg i’w ddisgynyddion, a buont yn ei dal hyd amser ei or-orŵyr Meurig.FfynonellauMorgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig. Cred rhai ysgolheigion mai’r deyrnas unedig o Went a Glywysing yn unig a olygai’r enw Morgannwg ar y dechrau.FfynhonnellGlamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir bod Morgannwg a Glamorgan, gwlad Morgan, yn dod o’r brenin Morgan ab Athrwys o’r wythfed ganrif, Morgan Mwynfawr; mae rhai ysgolheigion yn cyfeirio yn hytrach at Forgan Hen o’r ddegfed ganrif; mae’n bosibl mai uniad Gwent a Glywysing yn unig a elwid yn Forgannwg.
Ffynonellau a darllen pellach
Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.
Morgan HenMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeMae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.
Maredudd ab OwainWedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.
Maredudd yn rhyddhau ei boblYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf