Maredudd ab Owain
Brenin y rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Maredudd ab Owain
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
989 OC
Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.
Llun: Ceiniog arian Edward Ferthyr, brenin y Saeson 975–978: darn arian o ddyddiau Maredudd. · Sussex Archaeological Society, Portable Antiquities Scheme, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ymosododd Gwrthrych fab Harald a’i ‘lu du’ ar Fôn a chludo dwy fil o bobl ymaith. Talodd Maredudd ab Owain geiniog arian y pen i’r Llychlynwyr i ryddhau ei bobl.FfynonellauMaredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
| Pryd | Y cyrch tua 987; y pridwerth tua 989 |
|---|---|
| Ysbeiliwr | Gwrthrych fab Harald |
| Pris | Ceiniog arian am bob person |
Mae Brut y Tywysogion yn adrodd sut yr anrheithiodd Gwrthrych Fôn gyda’r llu du, ac aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. Dywed awduron diweddarach i fil gael eu lladd a dwy fil eu cymryd yn gaethion.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Maredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.

Y Brut: talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. Pridwerth ydoedd, ceiniog arian y pen am ei bobl ei hun.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Maredudd ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Ŵyr Hywel Dda; cipiodd Wynedd oddi ar ei brenin Cadwallon ab Ieuaf; ymosododd Gwrthrych fab Harald ar Fôn, gan ladd mil yn ôl y sôn a chludo dwy fil arall yn gaethion; talodd Maredudd bridwerth o geiniog arian y pen; ysbeiliodd drefi Mersiaidd ar ffin Maesyfed; bu farw tua 999; priododd ei ferch Angharad â Llywelyn ap Seisyll.
Yr ysbeiliwr oedd Gofraid mac Arailt, Guðrøðr Haraldsson yn yr Hen Norseg, brenin Llychlynnaidd neu Norseg-Wyddelig a hwyliodd gyda’i frawd Maccus o gwmpas Môr Iwerddon yn y 970au a’r 980au. Cyfrifir y ddau frawd fel arfer ymhlith rheolwyr Ynys Manaw, a phan fu farw Gofraid yn 989 fe’i gelwid yn frenin Innse Gall, Ynysoedd Heledd. Fe’i lladdwyd y flwyddyn honno yn Dál Riata, yng ngogledd Iwerddon neu orllewin yr Alban.FfynhonnellGofraid mac Arailt ↗Wikipedia (Saesneg)Gofraid mac Arailt (bu farw 989), Guðrøðr Haraldsson yn yr Hen Norseg, brenin Llychlynnaidd neu Norseg-Wyddelig; bu ef a’i frawd Maccus yn weithgar o gwmpas Môr Iwerddon yn y 970au a’r 980au, a chredir fel arfer eu bod o’r Uí Ímair, ac fe’u cyfrifir ill dau ymhlith rheolwyr Ynys Manaw; geilw cofnod ei farwolaeth ef yn frenin Innse Gall, Ynysoedd Heledd, a dywed iddo gael ei ladd yn Dál Riata; mab Harald a ymosododd ar Fôn yn 971 mae’n debyg, a’r flwyddyn wedyn yn codi teyrnged ar yr ynys; yn 982 ymosododd ar Ddyfed; yn ôl y Brut ymosododd ar Fôn y drydedd waith yn 987, gan gymryd 2,000 o gaethion.
Ef yn fwyaf tebyg oedd y mab i Harald a ymosododd ar Fôn yn 971, a’r flwyddyn wedyn cododd deyrnged ar yr ynys. Yn 982 trawodd yn Nyfed, ac yn 987, yn ôl y Brut, daeth i Fôn am y trydydd tro.FfynhonnellGofraid mac Arailt ↗Wikipedia (Saesneg)Gofraid mac Arailt (bu farw 989), Guðrøðr Haraldsson yn yr Hen Norseg, brenin Llychlynnaidd neu Norseg-Wyddelig; bu ef a’i frawd Maccus yn weithgar o gwmpas Môr Iwerddon yn y 970au a’r 980au, a chredir fel arfer eu bod o’r Uí Ímair, ac fe’u cyfrifir ill dau ymhlith rheolwyr Ynys Manaw; geilw cofnod ei farwolaeth ef yn frenin Innse Gall, Ynysoedd Heledd, a dywed iddo gael ei ladd yn Dál Riata; mab Harald a ymosododd ar Fôn yn 971 mae’n debyg, a’r flwyddyn wedyn yn codi teyrnged ar yr ynys; yn 982 ymosododd ar Ddyfed; yn ôl y Brut ymosododd ar Fôn y drydedd waith yn 987, gan gymryd 2,000 o gaethion. Roedd Môn wedi profi’r fath gyrchoedd ers dros ganrif: mae Annales Cambriae yn cofnodi yn 853, ‘Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon.’FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Mae enw croniclau Cymru ar y fath ysbeilwyr yn dilyn arfer Iwerddon. Yn yr Hen Wyddeleg a’r Hen Gymraeg ‘tywyll’ neu ‘du’ yw ystyr arferol dub, er i un hanesydd nodi y gall olygu ‘mawr’ neu ‘nerthol’ hefyd, ac awgryma Downham mai’r Llychlynwyr dan linach yr Uí Ímair oedd yr estroniaid tywyll.FfynhonnellDubgaill and Finngaill ↗Wikipedia (Saesneg)Yn llythrennol ‘estroniaid tywyll’ ac ‘estroniaid golau’; ‘tywyll’ neu ‘du’ yw dub yr Hen Wyddeleg a’r Hen Gymraeg fel arfer, ond noda un hanesydd y gall olygu ‘mawr’ neu ‘nerthol’ hefyd; termau tebyg yng nghroniclau Cymru, o arfer Gwyddeleg mae’n debyg; awgryma Downham mai’r Llychlynwyr dan yr Uí Ímair oedd y dubgaill. Credir fel arfer fod Gofraid a Maccus o’r un tŷ.FfynhonnellGofraid mac Arailt ↗Wikipedia (Saesneg)Gofraid mac Arailt (bu farw 989), Guðrøðr Haraldsson yn yr Hen Norseg, brenin Llychlynnaidd neu Norseg-Wyddelig; bu ef a’i frawd Maccus yn weithgar o gwmpas Môr Iwerddon yn y 970au a’r 980au, a chredir fel arfer eu bod o’r Uí Ímair, ac fe’u cyfrifir ill dau ymhlith rheolwyr Ynys Manaw; geilw cofnod ei farwolaeth ef yn frenin Innse Gall, Ynysoedd Heledd, a dywed iddo gael ei ladd yn Dál Riata; mab Harald a ymosododd ar Fôn yn 971 mae’n debyg, a’r flwyddyn wedyn yn codi teyrnged ar yr ynys; yn 982 ymosododd ar Ddyfed; yn ôl y Brut ymosododd ar Fôn y drydedd waith yn 987, gan gymryd 2,000 o gaethion. Mae Annalau Ulster hwythau’n galw’r Llychlynwyr yn estroniaid tywyll.FfynhonnellVikings in Wales ↗Mike Toth, World History Encyclopedia, 2023 (Saesneg)Enwau lleoedd Norseg: Skokholm, o -holmr, ‘ynysig’; Skomer, o skálm, ‘ochr hollt’, gydag -ey, ‘ynys’; Bardsey, Anglesey a Ramsey gydag -ey; Priestholm; y Gogarth, Great Orme, o ormr, ‘sarff’; un ar ddeg o gelciau arian Norseg wedi’u cael yng Nghymru, a gladdwyd rhwng 850 a 1030 mae’n debyg; dau gelc ym Mangor, un ar ôl 925 mae’n debyg gyda cheiniogau ac arian darnau; pum breichdlws arian yn Nhraeth Coch; gard cleddyf o bres ac arian a gafwyd gan ddeifiwr ger y Smalls; pedwar bedd Llychlynnaidd tebygol o Oes y Llychlynwyr ar hyd yr arfordir, yn eu plith Talacre a Benllech ar Fôn; Fishguard yn enw o darddiad Norseg; geilw Annalau Ulster y Llychlynwyr yn ‘estroniaid tywyll’.
Mewn arian y talwyd y pridwerth, ac mae arian y Llychlynwyr yn dal i ddod i’r golwg yng Nghymru. Cafwyd un ar ddeg o gelciau arian Norseg yma, a gladdwyd rhwng 850 a 1030 yn fwyaf tebyg. Daeth dau o Fangor, ac roedd un ohonynt, a gladdwyd ar ôl 925 mae’n debyg, yn dal ceiniogau ac arian darnau, a chafwyd pum breichdlws arian yn Nhraeth Coch ar Fôn. Ger y Smalls cafodd deifiwr hyd i gard cleddyf o bres ac arian, ac mae pedwar bedd tebygol o Oes y Llychlynwyr ar hyd yr arfordir, yn eu plith Talacre a Benllech ar Fôn.FfynhonnellVikings in Wales ↗Mike Toth, World History Encyclopedia, 2023 (Saesneg)Enwau lleoedd Norseg: Skokholm, o -holmr, ‘ynysig’; Skomer, o skálm, ‘ochr hollt’, gydag -ey, ‘ynys’; Bardsey, Anglesey a Ramsey gydag -ey; Priestholm; y Gogarth, Great Orme, o ormr, ‘sarff’; un ar ddeg o gelciau arian Norseg wedi’u cael yng Nghymru, a gladdwyd rhwng 850 a 1030 mae’n debyg; dau gelc ym Mangor, un ar ôl 925 mae’n debyg gyda cheiniogau ac arian darnau; pum breichdlws arian yn Nhraeth Coch; gard cleddyf o bres ac arian a gafwyd gan ddeifiwr ger y Smalls; pedwar bedd Llychlynnaidd tebygol o Oes y Llychlynwyr ar hyd yr arfordir, yn eu plith Talacre a Benllech ar Fôn; Fishguard yn enw o darddiad Norseg; geilw Annalau Ulster y Llychlynwyr yn ‘estroniaid tywyll’.
Gadawodd y Llychlynwyr eu hôl ar arfordir Cymru yn ei enwau, a llawer ohonynt yn dal ar waith. Daw diwedd Skokholm o holmr, ynysig, a daw Skomer o skálm, ochr hollt, gydag ey, ynys. Yr un ey sydd ar ddiwedd Ramsey, a Bardsey ac Anglesey, yr enwau Norseg ar Ynys Enlli a Môn, ac enwyd y Gogarth, y Great Orme, o ormr, sarff. Mae’r terfyniad holmr ar Priestholm hefyd, ac enw Norseg yw Fishguard, Abergwaun, hefyd.FfynhonnellVikings in Wales ↗Mike Toth, World History Encyclopedia, 2023 (Saesneg)Enwau lleoedd Norseg: Skokholm, o -holmr, ‘ynysig’; Skomer, o skálm, ‘ochr hollt’, gydag -ey, ‘ynys’; Bardsey, Anglesey a Ramsey gydag -ey; Priestholm; y Gogarth, Great Orme, o ormr, ‘sarff’; un ar ddeg o gelciau arian Norseg wedi’u cael yng Nghymru, a gladdwyd rhwng 850 a 1030 mae’n debyg; dau gelc ym Mangor, un ar ôl 925 mae’n debyg gyda cheiniogau ac arian darnau; pum breichdlws arian yn Nhraeth Coch; gard cleddyf o bres ac arian a gafwyd gan ddeifiwr ger y Smalls; pedwar bedd Llychlynnaidd tebygol o Oes y Llychlynwyr ar hyd yr arfordir, yn eu plith Talacre a Benllech ar Fôn; Fishguard yn enw o darddiad Norseg; geilw Annalau Ulster y Llychlynwyr yn ‘estroniaid tywyll’.
Ffynonellau a darllen pellach
Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Maredudd ab OwainMae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Morgan HenMae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.
Maredudd ab OwainMae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.
Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn AbergwiliYn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.
Buddugoliaeth Rhyd-y-groesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf