Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

989 OC

Maredudd yn rhyddhau ei bobl

Wedi i Lychlynwyr gludo dwy fil o bobl o Fôn, mae Maredudd ab Owain yn talu ceiniog y pen i ryddhau ei bobl.

Llun: Ceiniog arian Edward Ferthyr, brenin y Saeson 975–978: darn arian o ddyddiau Maredudd. · Sussex Archaeological Society, Portable Antiquities Scheme, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

989 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Ymosododd Gwrthrych fab Harald a’i ‘lu du’ ar Fôn a chludo dwy fil o bobl ymaith. Talodd Maredudd ab Owain geiniog arian y pen i’r Llychlynwyr i ryddhau ei bobl.

PrydY cyrch tua 987; y pridwerth tua 989
YsbeiliwrGwrthrych fab Harald
PrisCeiniog arian am bob person

Y cyrch ar Fôn#

Mae Brut y Tywysogion yn adrodd sut yr anrheithiodd Gwrthrych Fôn gyda’r llu du, ac aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. Dywed awduron diweddarach i fil gael eu lladd a dwy fil eu cymryd yn gaethion.

Cadwyn caethwas o oes y Llychlynwyr, a gafwyd yn Breest yn yr Almaen.
Cadwyn caethwas o oes y Llychlynwyr, a gafwyd yn Breest yn yr Almaen. · Llun: Wolfgang Sauber, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ceiniog y pen#

Y Brut: talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. Pridwerth ydoedd, ceiniog arian y pen am ei bobl ei hun.

Godfrey fab Harald#

Yr ysbeiliwr oedd Gofraid mac Arailt, Guðrøðr Haraldsson yn yr Hen Norseg, brenin Llychlynnaidd neu Norseg-Wyddelig a hwyliodd gyda’i frawd Maccus o gwmpas Môr Iwerddon yn y 970au a’r 980au. Cyfrifir y ddau frawd fel arfer ymhlith rheolwyr Ynys Manaw, a phan fu farw Gofraid yn 989 fe’i gelwid yn frenin Innse Gall, Ynysoedd Heledd. Fe’i lladdwyd y flwyddyn honno yn Dál Riata, yng ngogledd Iwerddon neu orllewin yr Alban.

Blynyddoedd o gyrchoedd#

Ef yn fwyaf tebyg oedd y mab i Harald a ymosododd ar Fôn yn 971, a’r flwyddyn wedyn cododd deyrnged ar yr ynys. Yn 982 trawodd yn Nyfed, ac yn 987, yn ôl y Brut, daeth i Fôn am y trydydd tro. Roedd Môn wedi profi’r fath gyrchoedd ers dros ganrif: mae Annales Cambriae yn cofnodi yn 853, ‘Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon.’

Y llu du#

Mae enw croniclau Cymru ar y fath ysbeilwyr yn dilyn arfer Iwerddon. Yn yr Hen Wyddeleg a’r Hen Gymraeg ‘tywyll’ neu ‘du’ yw ystyr arferol dub, er i un hanesydd nodi y gall olygu ‘mawr’ neu ‘nerthol’ hefyd, ac awgryma Downham mai’r Llychlynwyr dan linach yr Uí Ímair oedd yr estroniaid tywyll. Credir fel arfer fod Gofraid a Maccus o’r un tŷ. Mae Annalau Ulster hwythau’n galw’r Llychlynwyr yn estroniaid tywyll.

Arian ym mhridd Cymru#

Mewn arian y talwyd y pridwerth, ac mae arian y Llychlynwyr yn dal i ddod i’r golwg yng Nghymru. Cafwyd un ar ddeg o gelciau arian Norseg yma, a gladdwyd rhwng 850 a 1030 yn fwyaf tebyg. Daeth dau o Fangor, ac roedd un ohonynt, a gladdwyd ar ôl 925 mae’n debyg, yn dal ceiniogau ac arian darnau, a chafwyd pum breichdlws arian yn Nhraeth Coch ar Fôn. Ger y Smalls cafodd deifiwr hyd i gard cleddyf o bres ac arian, ac mae pedwar bedd tebygol o Oes y Llychlynwyr ar hyd yr arfordir, yn eu plith Talacre a Benllech ar Fôn.

Enwau ar y map#

Gadawodd y Llychlynwyr eu hôl ar arfordir Cymru yn ei enwau, a llawer ohonynt yn dal ar waith. Daw diwedd Skokholm o holmr, ynysig, a daw Skomer o skálm, ochr hollt, gydag ey, ynys. Yr un ey sydd ar ddiwedd Ramsey, a Bardsey ac Anglesey, yr enwau Norseg ar Ynys Enlli a Môn, ac enwyd y Gogarth, y Great Orme, o ormr, sarff. Mae’r terfyniad holmr ar Priestholm hefyd, ac enw Norseg yw Fishguard, Abergwaun, hefyd.

Y bobl

d. 999

Maredudd ab Owain

Brenin y rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ŵyr Hywel Dda a reolodd Ddeheubarth a Gwynedd, brenin Cymreig mwyaf grymus ei ddydd. Safodd gyda’i bobl drwy flynyddoedd o ymosodiadau’r Llychlynwyr.

Maredudd ab Owain

Cyn ac wedyn

  1. Morgan Hen (wedi’i gofnodi)

    Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

    Morgan Hen
  2. Maredudd ab Owain (wedi’i gofnodi)

    Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.

    Maredudd ab Owain
  3. Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili (wedi’i gofnodi)

    Mae Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth, yn trechu hawliwr yn Abergwili. Dywed y croniclau fod y wlad yn gyfoethog ac mewn heddwch yn ei ddydd.

    Llywelyn ap Seisyll yn ennill yn Abergwili
  4. Buddugoliaeth Rhyd-y-groes (wedi’i gofnodi)

    Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin Gwynedd, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu’r Mersiaid yn Rhyd-y-groes ar afon Hafren.

    Buddugoliaeth Rhyd-y-groes

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf