Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 954 OC
Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Llun: Wynebddalen argraffiad John Williams ab Ithel o’r Annales Cambriae, 1860. · From John Williams ab Ithel’s edition, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn Nhyddewi casglwyd Blwyddnodau Cymru ynghyd: cofnod o’r Brythoniaid flwyddyn wrth flwyddyn yn Lladin, a’r cofnod olaf yn y copi hynaf am 954. Maent yn enwi Arthur yn Baddon ac yng Nghamlan.FfynonellauAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Croniclau Lladin a luniwyd o amryw ffynonellau yn Nhyddewi yn Nyfed; copi o’r ddeuddegfed ganrif o wreiddiol o ganol y ddegfed ganrif yw’r testun hynaf, wedi’i osod heb deitl mewn llawysgrif o’r Historia Brittonum (Harley 3859) a’i ddilyn yn syth gan ach Owain ap Hywel; mae ynddo Faddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.Annales Cambriae ↗Wicipedia (Saesneg)Testun A: Harley 3859, ff. 190r–193r, llaw o tua 1100–1130, cofnod olaf 954; testun B: yr Archifau Gwladol E 164/1, diwedd y 13eg ganrif, Nedd yn ôl pob tebyg, hyd 1286; testun C: Cotton Domitian A. i, Tyddewi, diwedd y 13eg ganrif, hyd 1288. Baddon ym mlwyddyn 72 (516), Camlan ym mlwyddyn 93 (537).
| Pryd | Canol y ddegfed ganrif |
|---|---|
| Ble | Tyddewi, Mynyw |
| Yn | Harley 3859, a ysgrifennwyd tua 1100 |
Mae’r Blwyddnodau’n rhoi llinell neu ddwy i bob blwyddyn: brwydrau, marw brenhinoedd a seintiau, pla. Y cofnod olaf yn y testun hynaf yw: bu farw Rhodri fab Hywel.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Mae’r Blwyddnodau’n cofnodi brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.FfynhonnellAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Croniclau Lladin a luniwyd o amryw ffynonellau yn Nhyddewi yn Nyfed; copi o’r ddeuddegfed ganrif o wreiddiol o ganol y ddegfed ganrif yw’r testun hynaf, wedi’i osod heb deitl mewn llawysgrif o’r Historia Brittonum (Harley 3859) a’i ddilyn yn syth gan ach Owain ap Hywel; mae ynddo Faddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.

Yn y llawysgrif dilynir y Blwyddnodau yn syth gan ach Owain ap Hywel, mab Hywel Dda.FfynhonnellAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Croniclau Lladin a luniwyd o amryw ffynonellau yn Nhyddewi yn Nyfed; copi o’r ddeuddegfed ganrif o wreiddiol o ganol y ddegfed ganrif yw’r testun hynaf, wedi’i osod heb deitl mewn llawysgrif o’r Historia Brittonum (Harley 3859) a’i ddilyn yn syth gan ach Owain ap Hywel; mae ynddo Faddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.
Mae’r Annales wedi goroesi mewn pum fersiwn mewn pedair llawysgrif. Mae’r hynaf, testun A, mewn llaw o tua 1100 i 1130, ar ffolios 190 i 193 o Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig. Mae’n ymddangos bod ei blynyddoedd yn rhedeg o tua 445 hyd 977, a’r cofnod olaf yn 954, felly fe’i lluniwyd yn fwyaf tebyg yn ail hanner y ddegfed ganrif.FfynhonnellAnnales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Ysgrifennwyd testun B ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, yn abaty Sistersaidd Castell-nedd mae’n debyg, ac mae’n rhedeg hyd 1286; ysgrifennwyd testun C yn Nhyddewi ac mae’n rhedeg hyd 1288. Mae’r ddau’n agor â chronicl y byd a dynnwyd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn dechrau ei flynyddoedd ei hun â glaniad Iŵl Cesar ym Mhrydain, ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’.FfynhonnellAnnales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Ysgrifennwyd y ddau olaf, D ac E, yn Abaty Hendy-gwyn ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg. Mae’r Cronica ante aduentum Domini yn rhedeg o 1132 CC hyd 1285 OC, a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266.FfynhonnellAnnales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Mae’n ymddangos i destun A gael ei lunio ar gais Owain ap Hywel, mab Hywel Dda, a fu’n rheoli Deheubarth hyd tua 988.FfynhonnellOwain ap Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth, a Phowys hefyd mae’n debyg, bu farw tua 988; un o dri mab Hywel Dda, gyda Rhodri ac Edwin, a rannodd ei diroedd yn ôl cyfraith Cymru; bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, gan adael Owain yn unig reolwr Deheubarth; yn ei henaint ymddengys i’w fab Einion reoli drosto, ac wedi marw Einion yn 984 cymerodd ei ail fab Maredudd ei le; ‘lluniwyd’ testun A Annales Cambriae ‘ar gais Owain, mae’n ymddangos’.
Mae ei gofnod am Faddon yn gorffen ‘a’r Brytaniaid a orfu’. Yn yr Hen Gymraeg roedd yn hawdd cymysgu’r geiriau am darian, scuit, ac ysgwydd, scuid. Mae Historia Brittonum yn sôn am Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac mae Sieffre o Fynwy yn rhoi iddo darian â llun y Forwyn i’w dwyn ar ei ysgwyddau.FfynhonnellAnnales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Ychydig eiriau yn unig yw llawer o’r cofnodion. Yn 570: ‘Bu farw Gildas, doethaf y Brytaniaid.’ Yn 547: ‘Y farwolaeth fawr y bu farw ynddi Maelgwn, brenin Gwynedd.’ Yn 613: ‘Brwydr Caerlleon. Ac yno bu farw Selyf fab Cynan.’ Yn 768: ‘Newidir y Pasg ymhlith y Brytaniaid ar ddydd yr Arglwydd, Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro.’FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf. Cymru yw eu calon, ond maent yn cofnodi digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr a’r Alban hefyd.FfynhonnellAnnales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Argraffodd John Williams ab Ithel yr Annales yn 1860. Cyhoeddodd Egerton Phillimore destun A gyda’r achau Hen Gymraeg yn Y Cymmrodor yn 1888, yr unig argraffiad diplomatig cyflawn ohono o hyd, a gosododd David Dumville destunau A i C ochr yn ochr yn 2002.FfynonellauAnnales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Testun A, Harley 3859, tua 1100–1130; B, yr Archifau Cenedlaethol E 164/1, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd yn ôl pob tebyg, hyd 1286; C, Cotton Domitian A. i, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; D ac E yn Llyfrgell Eglwys Gadeiriol Caerwysg MS 3514, a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn yn niwedd y 13eg ganrif, D hyd 1285 ac E, y Cronica de Wallia, o 1190 hyd 1266; argraffiadau gan John Williams ab Ithel (1860), Egerton Phillimore, gyda’r achau Hen Gymraeg, yn Y Cymmrodor 9 (1888), a David Dumville, testunau A–C ochr yn ochr (2002).Annales Cambriae (the five texts) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodir digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr, yr Alban ac weithiau ymhellach, er mai Cymru yw’r canolbwynt, yn enwedig yn y ddwy ran o dair olaf; pum prif fersiwn mewn pedair llawysgrif; A, Harley MS 3859, ffolios 190r–193r, mewn llaw o tua 1100–1130, a’i chofnodion yn rhedeg o tua 445 hyd 977 a’r cofnod olaf yn 954, felly o ail hanner y 10fed ganrif mae’n debyg; B, a ysgrifennwyd yng Nghastell-nedd mae’n debyg ddiwedd y 13eg ganrif, hyd 1286; C, a ysgrifennwyd yn Nhyddewi, hyd 1288; mae B ac C yn dechrau â Chronicl y Byd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn cychwyn ei flynyddoedd â glaniad Iŵl Cesar ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’; D ac E a ysgrifennwyd yn abaty Sistersaidd Hendy-gwyn ddiwedd y 13eg ganrif, y Cronica ante aduentum Domini o 1132 CC hyd 1285 OC a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266; dim ond A sydd ag argraffiad diplomatig cyflawn (Phillimore 1888); Baddon ym mlwyddyn 72 (tua 516), ‘a’r Brytaniaid a orfu’; hawdd cymysgu scuit, ‘tarian’, a scuid, ‘ysgwydd’, yn yr Hen Gymraeg; yn Historia Brittonum mae Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac yn Sieffre o Fynwy mae’n dwyn ar ei ysgwyddau darian â llun y Forwyn.
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaMae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Morgan HenMae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.
Maredudd ab OwainYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf