Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 954 OC

Annales Cambriae

Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

Llun: Wynebddalen argraffiad John Williams ab Ithel o’r Annales Cambriae, 1860. · From John Williams ab Ithel’s edition, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 954 OCOes y BrenhinoeddTyddewiAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn Nhyddewi casglwyd Blwyddnodau Cymru ynghyd: cofnod o’r Brythoniaid flwyddyn wrth flwyddyn yn Lladin, a’r cofnod olaf yn y copi hynaf am 954. Maent yn enwi Arthur yn Baddon ac yng Nghamlan.

PrydCanol y ddegfed ganrif
BleTyddewi, Mynyw
YnHarley 3859, a ysgrifennwyd tua 1100

Flwyddyn wrth flwyddyn#

Mae’r Blwyddnodau’n rhoi llinell neu ddwy i bob blwyddyn: brwydrau, marw brenhinoedd a seintiau, pla. Y cofnod olaf yn y testun hynaf yw: bu farw Rhodri fab Hywel.

Arthur yn Baddon a Chamlan#

Mae’r Blwyddnodau’n cofnodi brwydr Baddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.

Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle cadwyd Blwyddnodau Cymru.
Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle cadwyd Blwyddnodau Cymru. · Llun: W. Bulach, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tŷ Hywel#

Yn y llawysgrif dilynir y Blwyddnodau yn syth gan ach Owain ap Hywel, mab Hywel Dda.

Pum testun#

Mae’r Annales wedi goroesi mewn pum fersiwn mewn pedair llawysgrif. Mae’r hynaf, testun A, mewn llaw o tua 1100 i 1130, ar ffolios 190 i 193 o Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig. Mae’n ymddangos bod ei blynyddoedd yn rhedeg o tua 445 hyd 977, a’r cofnod olaf yn 954, felly fe’i lluniwyd yn fwyaf tebyg yn ail hanner y ddegfed ganrif.

Ysgrifennwyd testun B ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, yn abaty Sistersaidd Castell-nedd mae’n debyg, ac mae’n rhedeg hyd 1286; ysgrifennwyd testun C yn Nhyddewi ac mae’n rhedeg hyd 1288. Mae’r ddau’n agor â chronicl y byd a dynnwyd o Isidore o Sevilla drwy Beda, a B yn dechrau ei flynyddoedd ei hun â glaniad Iŵl Cesar ym Mhrydain, ‘drigain mlynedd cyn ymgnawdoliad yr Arglwydd’.

Ysgrifennwyd y ddau olaf, D ac E, yn Abaty Hendy-gwyn ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg. Mae’r Cronica ante aduentum Domini yn rhedeg o 1132 CC hyd 1285 OC, a’r Cronica de Wallia o 1190 hyd 1266.

Cronicl Owain#

Mae’n ymddangos i destun A gael ei lunio ar gais Owain ap Hywel, mab Hywel Dda, a fu’n rheoli Deheubarth hyd tua 988.

Buddugoliaeth Baddon#

Mae ei gofnod am Faddon yn gorffen ‘a’r Brytaniaid a orfu’. Yn yr Hen Gymraeg roedd yn hawdd cymysgu’r geiriau am darian, scuit, ac ysgwydd, scuid. Mae Historia Brittonum yn sôn am Arthur yn dwyn delw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau mewn caer o’r enw Guinnion, ac mae Sieffre o Fynwy yn rhoi iddo darian â llun y Forwyn i’w dwyn ar ei ysgwyddau.

Byr a chryno#

Ychydig eiriau yn unig yw llawer o’r cofnodion. Yn 570: ‘Bu farw Gildas, doethaf y Brytaniaid.’ Yn 547: ‘Y farwolaeth fawr y bu farw ynddi Maelgwn, brenin Gwynedd.’ Yn 613: ‘Brwydr Caerlleon. Ac yno bu farw Selyf fab Cynan.’ Yn 768: ‘Newidir y Pasg ymhlith y Brytaniaid ar ddydd yr Arglwydd, Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro.’ Cymru yw eu calon, ond maent yn cofnodi digwyddiadau yn Iwerddon, Cernyw, Lloegr a’r Alban hefyd.

Mewn print#

Argraffodd John Williams ab Ithel yr Annales yn 1860. Cyhoeddodd Egerton Phillimore destun A gyda’r achau Hen Gymraeg yn Y Cymmrodor yn 1888, yr unig argraffiad diplomatig cyflawn ohono o hyd, a gosododd David Dumville destunau A i C ochr yn ochr yn 2002.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur

Cyn ac wedyn

  1. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  2. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda
  3. Morgan Hen (wedi’i gofnodi)

    Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

    Morgan Hen
  4. Maredudd ab Owain (wedi’i gofnodi)

    Mae Maredudd, ŵyr Hywel, yn cipio Gwynedd ac yn ei huno â Deheubarth. Fe’i cofir fel brenin enwocaf y Brythoniaid yn ei ddydd.

    Maredudd ab Owain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf