Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1056

Buddugoliaeth y Clas-ar-Wy

Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.

Llun: Afon Gwy yn y Clas-ar-Wy. · John Lord, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn y Clas-ar-Wy, chwalodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin Seisnig a lladd ei harweinydd, Leofgar, esgob ymladdgar Henffordd.

Pryd16 Mehefin 1056
BleY Clas-ar-Wy, Glasbury, ar y Fachawy
SyrthioddLeofgar, esgob Henffordd

Esgob â mwstás#

Bu Leofgar yn gaplan i Harold Godwinson. Wedi’i wneud yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056, cadwodd ei fwstás, arwydd rhyfelwr, ac aeth i ryfel yn erbyn y Cymry.

Y frwydr#

Ar 16 Mehefin 1056 cyfarfu Gruffudd ag ef ger y Clas a’i ladd, gyda llawer o’i wŷr. Rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin, a dilynodd heddwch â Gruffudd.

Y Clas-ar-Wy#

Daw’r enw o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys. Cysegrwyd eglwys yma i Sant Cynidr, esgob o’r chweched ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, ac mae ei enw’n fyw yn Ffynnon Gynydd. Roedd Cynidr yn fab i Santes Gwladys, yn frawd i Sant Cadog, ac felly’n ŵyr i’r Brenin Brychan o Frycheiniog. Sefydlodd ei fam, brenhines y sant-frenin Gwynllyw, feudwyfa ei hun yn ddiweddarach ym Mhencarn ym Masaleg.

Oherwydd yr eglwys honno gwnaed y Clas yn sedd esgob. Bu farw ei esgob olaf, Tryferyn, yn 1055, y flwyddyn cyn y frwydr, ac unwyd yr esgobaeth wedyn â Llandaf.

Yr esgob tri mis#

Dilynodd Leofgar yr Esgob Æthelstan, ac mae’n debyg mai Harold Godwinson a berswadiodd Edward y Cyffeswr i’w benodi. Fe’i cysegrwyd ym Mawrth 1056, a bu’n esgob am brin dri mis, a syrthiodd llawer o Saeson gydag ef yn y Clas. Wedi ei farw bu Ealdred, esgob Caerwrangon, yn gofalu am yr esgobaeth nes dewis Walter o Lorraine yn 1060. Anghymeradwyai Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid ei benodi, ond gyda’r Cymry’n pwyso ar y ffin, credid bod angen gŵr mwy rhyfelgar.

Croesfan ar Wy#

Saif y Clas ar groesfan bwysig ar Wy. Mae llifogydd wedi sgubo’i phontydd ymaith dro ar ôl tro: aeth pont bren yn 1738, a’r un a’i dilynodd yn 1777 hefyd. Wedi ffrae yn 1850 cododd y ddwy sir bont hanner o bren, dros Sir Faesyfed, a hanner o gerrig, dros Sir Frycheiniog. Codwyd y bont gerrig chwe bwa bresennol yn 1923. Ganol yr ail ganrif ar bymtheg symudodd llifogydd yr afon ei hun, a gadael yr hen eglwys blwyf ar y lan ddeheuol. Rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw yn 1088 a’i hailgysegru i Sant Pedr.

Dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844. Yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas.

Y Clas heddiw#

Mae capel Maesyronnen, a godwyd tua 1691, yn rhestredig Gradd I ac fe’i gelwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru. Mae’r Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r bymthegfed ganrif, yn rhestredig Gradd I hefyd, a bu’r dyddiadurwr Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw. Mae gerddi Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, yn rhestredig Gradd II*, codwyd eglwys bresennol Sant Pedr yn 1837, ac mae capel Methodistaidd Cwm-bach yn dyddio o 1818. Yng nghyfrifiad 2011 roedd tua mil o bobl yn byw yn rhan Sir Faesyfed o’r pentref, a magwyd Anna McMorrin, Aelod Seneddol Gogledd Caerdydd, yma.

Y bobl

d. 1063

Gruffudd ap Llywelyn

Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.

Gruffudd ap Llywelyn

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Llanllieni (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.

    Buddugoliaeth Llanllieni
  2. Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

    Un brenin i Gymru gyfan
  3. Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.

    Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfan
  4. Y Normaniaid yng Nghas-gwent (wedi’i gofnodi)

    Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.

    Y Normaniaid yng Nghas-gwent

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf