Gruffudd ap Llywelyn
Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Llywelyn
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1056
Yn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.
Llun: Afon Gwy yn y Clas-ar-Wy. · John Lord, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn y Clas-ar-Wy, chwalodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin Seisnig a lladd ei harweinydd, Leofgar, esgob ymladdgar Henffordd.FfynonellauLeofgar of Hereford ↗Wikipedia (Saesneg)Caplan Harold Godwinson, cysegrwyd yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056; nid oedd Cronicl yr Eingl-Saeson yn fodlon, ond oherwydd cyrchoedd y Cymry roedd angen gŵr mwy rhyfelgar; cadwodd ei fwstás yn esgob, arwydd rhyfelwr; lladdwyd ar 16 Mehefin 1056 yn y Clas-ar-Wy mewn brwydr â Gruffudd ap Llywelyn; rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin.Gruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
| Pryd | 16 Mehefin 1056 |
|---|---|
| Ble | Y Clas-ar-Wy, Glasbury, ar y Fachawy |
| Syrthiodd | Leofgar, esgob Henffordd |
Bu Leofgar yn gaplan i Harold Godwinson. Wedi’i wneud yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056, cadwodd ei fwstás, arwydd rhyfelwr, ac aeth i ryfel yn erbyn y Cymry.FfynhonnellLeofgar of Hereford ↗Wikipedia (Saesneg)Caplan Harold Godwinson, cysegrwyd yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056; nid oedd Cronicl yr Eingl-Saeson yn fodlon, ond oherwydd cyrchoedd y Cymry roedd angen gŵr mwy rhyfelgar; cadwodd ei fwstás yn esgob, arwydd rhyfelwr; lladdwyd ar 16 Mehefin 1056 yn y Clas-ar-Wy mewn brwydr â Gruffudd ap Llywelyn; rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin.
Ar 16 Mehefin 1056 cyfarfu Gruffudd ag ef ger y Clas a’i ladd, gyda llawer o’i wŷr. Rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin, a dilynodd heddwch â Gruffudd.FfynonellauLeofgar of Hereford ↗Wikipedia (Saesneg)Caplan Harold Godwinson, cysegrwyd yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056; nid oedd Cronicl yr Eingl-Saeson yn fodlon, ond oherwydd cyrchoedd y Cymry roedd angen gŵr mwy rhyfelgar; cadwodd ei fwstás yn esgob, arwydd rhyfelwr; lladdwyd ar 16 Mehefin 1056 yn y Clas-ar-Wy mewn brwydr â Gruffudd ap Llywelyn; rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin.Gruffudd ap Llywelyn (d. 1063), king of Gwynedd and Powys, and from 1055 king of all Wales ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi fuddugoliaethau yn Rhyd-y-groes (1039) a’r Fachawy (16 Mehefin 1056), cipio Deheubarth a Henffordd yn 1055, ei heddwch â’r Brenin Edward, a geiriau’r Brut am ei farw: “pen a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid”.
Daw’r enw o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys. Cysegrwyd eglwys yma i Sant Cynidr, esgob o’r chweched ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, ac mae ei enw’n fyw yn Ffynnon Gynydd.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw. Roedd Cynidr yn fab i Santes Gwladys, yn frawd i Sant Cadog, ac felly’n ŵyr i’r Brenin Brychan o Frycheiniog. Sefydlodd ei fam, brenhines y sant-frenin Gwynllyw, feudwyfa ei hun yn ddiweddarach ym Mhencarn ym Masaleg.FfynhonnellGwladys ↗Wikipedia (Saesneg)Santes Gwladys ferch Brychan, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog, brenhines y brenin-sant Gwynllyw a mam Cadog Ddoeth; ei phlant eraill oedd Cynidr, Bugi, Cyfyw, Maches, Glywys ac Egwine; ymhlith y gorau eu cofnod o blant Brychan, fe’i henwir yn rhestrau brenhinoedd Cymru; ym Muchedd Gwynllyw gwnaed ei phriodas mewn heddwch; gyda Chadog cymhellodd Wynllyw i geisio bywyd newydd, ac aeth gydag ef i fywyd meudwy ar Allt Stow, yn ymprydio ac yn ymdrochi yn Wysg; wedyn sefydlodd feudwyfa ym Mhencarn ym Masaleg, ger Pont Ebwy yn ôl y sôn, lle mae bedd y dywedir mai ei bedd hi ydyw a lle’r ymdrochai yn Ebwy, a dywed Buchedd Cadog iddi symud wedyn i Gapel Gwladys yng Ngelligaer; efallai mai hi biau Ffynnon yr Arglwyddes yn Nhredegar, ac efallai eglwys Basaleg unwaith; mae ei phrif eglwys a’i hysgol heddiw ym Margod.
Oherwydd yr eglwys honno gwnaed y Clas yn sedd esgob. Bu farw ei esgob olaf, Tryferyn, yn 1055, y flwyddyn cyn y frwydr, ac unwyd yr esgobaeth wedyn â Llandaf.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw.
Dilynodd Leofgar yr Esgob Æthelstan, ac mae’n debyg mai Harold Godwinson a berswadiodd Edward y Cyffeswr i’w benodi. Fe’i cysegrwyd ym Mawrth 1056, a bu’n esgob am brin dri mis, a syrthiodd llawer o Saeson gydag ef yn y Clas. Wedi ei farw bu Ealdred, esgob Caerwrangon, yn gofalu am yr esgobaeth nes dewis Walter o Lorraine yn 1060.FfynhonnellLeofgar of Hereford (his short time as bishop) ↗Wikipedia (Saesneg)Penodwyd a chysegrwyd ef ym Mawrth 1056, yn dilyn yr Esgob Æthelstan; perswadiodd Harold Godwinson Edward y Cyffeswr i’w benodi, mae’n debyg; daeth ei gyfnod yn esgob i ben ar 16 Mehefin 1056, pan laddwyd ef yn y Clas a llawer o Saeson gydag ef; wedyn bu Ealdred, esgob Caerwrangon, yn gofalu am yr esgobaeth nes ethol Walter o Lorraine yn 1060. Anghymeradwyai Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid ei benodi, ond gyda’r Cymry’n pwyso ar y ffin, credid bod angen gŵr mwy rhyfelgar.FfynhonnellLeofgar of Hereford ↗Wikipedia (Saesneg)Caplan Harold Godwinson, cysegrwyd yn esgob Henffordd ym Mawrth 1056; nid oedd Cronicl yr Eingl-Saeson yn fodlon, ond oherwydd cyrchoedd y Cymry roedd angen gŵr mwy rhyfelgar; cadwodd ei fwstás yn esgob, arwydd rhyfelwr; lladdwyd ar 16 Mehefin 1056 yn y Clas-ar-Wy mewn brwydr â Gruffudd ap Llywelyn; rhwystrodd y golled ymdrechion y Saeson i dawelu’r ffin.
Saif y Clas ar groesfan bwysig ar Wy. Mae llifogydd wedi sgubo’i phontydd ymaith dro ar ôl tro: aeth pont bren yn 1738, a’r un a’i dilynodd yn 1777 hefyd. Wedi ffrae yn 1850 cododd y ddwy sir bont hanner o bren, dros Sir Faesyfed, a hanner o gerrig, dros Sir Frycheiniog. Codwyd y bont gerrig chwe bwa bresennol yn 1923. Ganol yr ail ganrif ar bymtheg symudodd llifogydd yr afon ei hun, a gadael yr hen eglwys blwyf ar y lan ddeheuol.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw. Rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw yn 1088 a’i hailgysegru i Sant Pedr.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw.
Dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844. Yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw.
Mae capel Maesyronnen, a godwyd tua 1691, yn rhestredig Gradd I ac fe’i gelwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru. Mae’r Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r bymthegfed ganrif, yn rhestredig Gradd I hefyd, a bu’r dyddiadurwr Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw. Mae gerddi Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, yn rhestredig Gradd II*, codwyd eglwys bresennol Sant Pedr yn 1837, ac mae capel Methodistaidd Cwm-bach yn dyddio o 1818. Yng nghyfrifiad 2011 roedd tua mil o bobl yn byw yn rhan Sir Faesyfed o’r pentref, a magwyd Anna McMorrin, Aelod Seneddol Gogledd Caerdydd, yma.FfynhonnellGlasbury ↗Wikipedia (Saesneg)Y Clas-ar-Wy; o’r gair Cymraeg clas, tir eglwys; eglwys Sant Cynidr, esgob o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod wedi’i gladdu yn y Clas, a’i enw’n goroesi yn Ffynnon Gynydd; gwnaed y Clas yn esgobaeth oherwydd yr eglwys hon, a bu farw ei hesgob olaf, Tryferyn, yn 1055, a’r esgobaeth wedyn yn cael ei huno â Llandaf; yn 1088 rhoddwyd yr eglwys i Abaty Caerloyw a’i hailgysegru i Sant Pedr; ganol yr 17eg ganrif symudodd llifogydd gwrs yr afon, gan adael yr hen eglwys blwyf i’r de o Wy; dan y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru gosodwyd y pentref yn Sir Faesyfed, nes symud holl ran y Clas i’r de o Wy i Sir Frycheiniog yn 1844; ar groesfan bwysig ar Wy; y bont yn cael ei sgubo ymaith yn aml gan lifogydd: pont bren yn 1738 a’r un a’i dilynodd yn 1777; wedi anghydfod yn 1850 codwyd pont gyfaddawd, hanner o bren dros Sir Faesyfed a hanner o gerrig dros Sir Frycheiniog; y bont gerrig chwe bwa bresennol wedi’i chodi yn 1923; yn 1974 rhannwyd y pentref rhwng cymunedau Gwernyfed a’r Clas; Castell Maesllwch, plasty castellog gan Robert Lugar, Gradd II, a’i erddi Gradd II*; eglwys Sant Pedr wedi’i chodi yn 1837; capel Methodistaidd Cwm-bach o 1818; poblogaeth 994 yn 2011; magwyd Anna McMorrin, AS Gogledd Caerdydd, yn y Clas; capel Maesyronnen, tua 1691, rhestredig Gradd I ac a elwir y capel cyntaf a’r hynaf yng Nghymru; yr Hen Ficerdy, neuadd-dŷ o’r 15fed ganrif, rhestredig Gradd I; bu Francis Kilvert yn gurad yng Nghleirwy gerllaw.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynMae Gruffudd ap Llywelyn yn trechu byddin o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni.
Buddugoliaeth LlanllieniMae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanLleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfanMae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf