Gruffudd ap Llywelyn
Brenin Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Llywelyn
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1063
Lleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Llun: Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Cafodd Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, ei hela i Eryri a’i ladd ar 5 Awst 1063. Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 5 Awst 1063 |
|---|---|
| Ble | Eryri |
| Helwyd gan | Harold a Tostig Godwinson |
Ddiwedd 1062 ymosododd Harold yn ddirybudd ar lys Gruffudd yn Rhuddlan. Yn y gwanwyn daeth Tostig dros y tir a Harold dros y môr, a gyrrwyd Gruffudd i Eryri.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Y Brut: syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Gruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.

Gosododd Harold a Tostig hanner brodyr Gruffudd, Bleddyn a Rhiwallon, dros Wynedd a Phowys. Priododd ei weddw Ealdgyth â Harold yn ddiweddarach.FfynonellauBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.Gruffydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Yr unig frenin Cymreig i uno Cymru gyfan; synnodd fyddin Fersiaidd yn Rhyd y Groes ger y Trallwng, gan ladd Edwin brawd yr iarll Leofric; yn Llanllieni yn 1052 gorchfygodd ei wŷr lu cymysg o Normaniaid a Saeson; yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chymryd Deheubarth, yna gydag Ælfgar o Fersia trechodd yr iarll Ralph ac ysbeilio dinas Henffordd; priododd Ealdgyth ferch Ælfgar; ymosododd Harold ar ei lys yn Rhuddlan ddiwedd 1062; yn 1063 gyrrwyd ef i Eryri, lle bu farw ar 5 Awst, ac anfonwyd ei ben a delw blaen ei long at Harold; galwodd John Davies ef yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru.
Gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar Ruffudd yn fwy agored. Cafodd Harold ganiatâd y Brenin Edward i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan. Bu bron i Ruffudd gael ei ddal, ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, er i weddill ei lynges gael ei dinistrio.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste, tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Brenhines Gruffudd oedd Ealdgyth, a elwir hefyd yn Aldgyth neu Edith, merch Ælfgar a chwaer Edwin a Morcar, a ddaeth yn ddiweddarach yn ieirll Mersia a Northumbria. Yr unig ystâd y gwyddys yn sicr ei bod yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick.FfynonellauEaldgyth of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Aldgyth neu Edith; merch Ælfgar, iarll Mersia, a chwaer Edwin a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach; priododd Ruffudd ap Llywelyn tua 1057 mae’n debyg; yr unig ystâd a oedd yn sicr yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick; priododd eu merch Nest ag Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a gafodd Binley, a phriododd merch Nest â Bernard de Neufmarché; daeth yn wraig i Harold Godwinson ac yn frenhines yn 1066; wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.Ælfgar, Earl of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i alltudio yn 1055, cododd lynges o 18 llong yn Iwerddon a chytuno â Gruffudd i uno’u lluoedd; ddwy filltir o Henffordd, ar 24 Hydref, cyfarfuant â byddin yr Iarll Ralph, a ffodd; rhoddodd Edward yr Iarll Harold yn ben ar fyddin, a setlwyd y mater drwy drafod, ac adferwyd Ælfgar; drwy ei ferch Ealdgyth daeth yn dad-yng-nghyfraith i Ruffudd; ei feibion oedd Edwin, iarll Mersia yn ddiweddarach, a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach. Priododd Harold a bu’n frenhines Lloegr yn 1066, a’i gwneud yn weddw eilwaith o fewn tair blynedd. Wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.FfynonellauEaldgyth of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Aldgyth neu Edith; merch Ælfgar, iarll Mersia, a chwaer Edwin a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach; priododd Ruffudd ap Llywelyn tua 1057 mae’n debyg; yr unig ystâd a oedd yn sicr yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick; priododd eu merch Nest ag Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a gafodd Binley, a phriododd merch Nest â Bernard de Neufmarché; daeth yn wraig i Harold Godwinson ac yn frenhines yn 1066; wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.Gruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Roedd gan Ruffudd ac Ealdgyth ferch, Nest, a briododd Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a ddaliodd ystâd ei mam yn Binley yn ddiweddarach. Priododd eu merch hwythau, Nest arall, â Bernard de Neufmarché, felly llifai gwaed Gruffudd ymlaen yn nheuluoedd mawr y Mers.FfynonellauEaldgyth of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Aldgyth neu Edith; merch Ælfgar, iarll Mersia, a chwaer Edwin a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach; priododd Ruffudd ap Llywelyn tua 1057 mae’n debyg; yr unig ystâd a oedd yn sicr yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick; priododd eu merch Nest ag Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a gafodd Binley, a phriododd merch Nest â Bernard de Neufmarché; daeth yn wraig i Harold Godwinson ac yn frenhines yn 1066; wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.GRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Wedi marw Gruffudd rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin. Meibion ei fam ei hun, Angharad, gyda’i hail ŵr, Cynfyn ap Gwerystan, oedd ei hanner brodyr Bleddyn a Rhiwallon.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn (his mother Angharad) ↗Wikipedia (Saesneg)Priododd Cynfyn ap Gwerystan, uchelwr o Bowys, y frenhines weddw Angharad, merch Maredudd ab Owain, wedi marw Llywelyn ap Seisyll yn 1023; roedd eu meibion Bleddyn a Rhiwallon, a anwyd ddiwedd y 1020au mae’n debyg, yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam; sefydlodd Bleddyn Linach Mathrafal, a’i ddisgynyddion yn rheoli Powys hyd ddiwedd y 13eg ganrif. Coronwyd Harold, a fu’n hela Gruffudd, yn frenin Lloegr yn Ionawr 1066, a syrthiodd yn Hastings ar 14 Hydref. Felly pan gyrhaeddodd y Normaniaid ffiniau Cymru, wynebasant deyrnasoedd Cymru ar wahân, nid un brenin.FfynonellauEaldgyth of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Aldgyth neu Edith; merch Ælfgar, iarll Mersia, a chwaer Edwin a Morcar, iarll Northumbria yn ddiweddarach; priododd Ruffudd ap Llywelyn tua 1057 mae’n debyg; yr unig ystâd a oedd yn sicr yn eiddo iddi oedd yn Binley yn Swydd Warwick; priododd eu merch Nest ag Osbern fitzRichard, arglwydd y Mers yn Swydd Henffordd a gafodd Binley, a phriododd merch Nest â Bernard de Neufmarché; daeth yn wraig i Harold Godwinson ac yn frenhines yn 1066; wedi Hastings aeth ei brodyr â hi o Lundain i Gaer er diogelwch, ac ni wyddys dim am weddill ei hoes.Gruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Gwnaeth y Normaniaid Ruddlan yn eiddo iddynt eu hunain yn fuan. Cododd Robert o Ruddlan, arglwydd Normanaidd, gastell yn Twthill, mwnt a ddyddir i 1086 sydd ychydig i’r de o’r castell diweddarach, a dewisodd Edward I y lle i’w gastell mawr ei hun yn 1277. Cadw sy’n gofalu am y castell hwnnw, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Rhuddlan, yn Saesneg hefyd.FfynonellauRhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Rhuddlan, o’r Gymraeg rhudd a glan; o 1055 hyd 1063 sedd llywodraeth a phrifddinas Gwynedd i’r brenin Gruffudd ap Llywelyn; cododd y Norman Robert o Ruddlan gastell yn Nhwthill; codwyd Castell Rhuddlan i Edward I yn 1277–82, a llofnododd Statud Rhuddlan yno; poblogaeth 3,709 yn 2011.Rhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Cofiai’r Cymry Ruffudd yn dywysog buddugol. Mae un stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y brenin marw.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd David Powel ef hyd yn oed â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn llys Gruffudd.FfynhonnellGRUFFUDD ap LLYWELYN (died 1064), king of Gwynedd and overlord of all the Welsh ↗Benjamin Hudson (2018), gyda’r cofnod cynharach gan Thomas Jones (1959), Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Geilw Llyfr Llandaf ef yn ‘frenin Cymru oll o ben bwy gilydd’; mae Gwallter Map yn adrodd am lanc araf a gymerodd, ar Nos Galan, eiriau a glywodd am gig mewn crochan yn arwydd o lwyddiant; mae Jones yn sôn am ei ‘wroldeb a’i hyfdra’; mae’n ymddangos gyntaf yn Annales Cambriae yn ennill brwydr Rhyd-y-groes ar Hafren; dyddia Jones i ddechrau 1052 gyrch i Swydd Henffordd lle trechodd lu cyfun o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni; yn 1055 cafodd Ælfgar, a alltudiwyd, lynges yn Iwerddon gan Diarmait mac Máel na mbó o Laighin a chynghreirio â Gruffudd; trafododd Harold, gyda byddin o Gaerloyw, yn Billingsley; yn yr ymgyrch olaf hwyliodd Harold o Fryste tra arweiniai ei frawd Tostig fyddin i Gymru; daeth y Brenin Edward i delerau ag ef, a dywed Ioan o Gaerwrangon i’r ddau gymodi; mae Llyfr Domesday yn cofnodi i Edward roi iddo’r holl dir tu hwnt i Ddyfrdwy, ac efallai dir i’r dwyrain o Glawdd Offa hyd Henffordd, lle gosododd Gymry; yn 1058 ymunodd Magnus Haraldsson ag Ælfgar gyda llynges; geilw Hudson ef yn ‘un o dywysogion mwyaf llwyddiannus Prydain yn yr Oesoedd Canol’; delfrydodd cof y Cymry ef yn dywysog buddugol, ac mae stori’n adrodd sut y rhoddodd Tangwystl i Ruffudd ap Cynan grys a thiwnig a wnaed o fantell y diweddar frenin; yn yr unfed ganrif ar bymtheg cysylltodd Powel ef â stori Macbeth, lle cafodd Fleance loches yn ei lys; priododd ei ferch Nest ag Osbern fitz Richard, a phriododd ei merch hithau, Nest, â Bernard de Neufmarché.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap LlywelynMae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanYn y Clas-ar-Wy, mae Gruffudd ap Llywelyn yn chwalu byddin Seisnig ac yn lladd ei harweinydd, Leofgar, Esgob Henffordd.
Buddugoliaeth y Clas-ar-WyMae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentMae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Bleddyn ap CynfynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf