Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
1011–1091
Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Sulien Ddoeth oedd ysgolhaig mwyaf Cymru yn yr unfed ganrif ar ddeg, esgob Tyddewi ddwywaith a’r athro a wnaeth Lanbadarn Fawr yn ysgol Cymru. Wedi deunaw mlynedd o astudio yn yr Alban ac Iwerddon daeth adref i Geredigion, a deuai myfyrwyr ato o bob rhan o Gymru. Parhaodd ei bedwar mab â’i ddysg, ac mae’r llyfrau a ysgrifennwyd ac a addurnwyd ganddynt yn Llanbadarn ymhlith trysorau Cymru gynnar.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.
| Pryd | 1011 i 1091 |
|---|---|
| Ei gartref | Llanbadarn Fawr, Ceredigion |
| Esgob | Tyddewi, 1073 i 1078 a 1080 i 1085 |
| Astudiodd yn | Yr Alban ac Iwerddon |
| Ei feibion | Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan |
Ganwyd Sulien tua 1011 yn Llanbadarn Fawr, ger lle mae Aberystwyth heddiw, i deulu da o’r clas, yr hen gymuned o glerigwyr a wasanaethai eglwys fawr Sant Padarn. Ysgrifennid ei enw’n Sulgenus yn Lladin. Daw bron y cyfan a wyddom amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab ei hun, Ieuan, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien ↗Wicipedia CymraegSulien (tua 1010–1091), ysgolhaig Cymreig ac Esgob Tyddewi, sy’n gysylltiedig yn bennaf â chlas Llanbadarn Fawr ac yn enwog am ei ysgolheictod; bu ganddo bedwar mab, Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthen, a pharhaodd hwy a’u meibion hwythau draddodiad dysg Llanbadarn; daw’r wybodaeth amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig a’i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon; bu’n Esgob Tyddewi ddwywaith, 1073–1078 a 1080–1085; ymddengys fod pentref Tresillian yng Nghernyw wedi’i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o’r un enw. Ychwanega Wikipedia Saesneg yr ymddengys iddo lochesu yn Llanbadarn pan oedd Tyddewi’n agored i ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Yn ŵr ifanc aeth Sulien i ysgolion Cymru, yna croesodd i’r Alban, lle bu’n astudio am bum mlynedd, ac yna i Iwerddon, lle bu’n astudio am dair blynedd ar ddeg eto. Iwerddon bryd hynny oedd cartref y dysg gorau yn y Gorllewin, a daeth Sulien â’i llyfrau, ei hysgolheictod a’i chelfyddyd adref gydag ef.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.
Yn ôl yng Ngheredigion, enillodd Sulien enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg, a daeth Llanbadarn yn ysgol Cymru. Dysgodd ei bedwar mab ei hun: Rhygyfarch, a ysgrifennodd Fuchedd Dewi Sant; Ieuan, copïydd, arlunydd a bardd; Daniel, a ddaeth yn archddiacon Powys; ac Arthen. Cariodd eu meibion hwythau’r dysg ymlaen i’r ddeuddegfed ganrif. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn sôn am ysgol Sulien a’i dylanwad parhaol ar ddysg Cymru.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien ↗Wicipedia CymraegSulien (tua 1010–1091), ysgolhaig Cymreig ac Esgob Tyddewi, sy’n gysylltiedig yn bennaf â chlas Llanbadarn Fawr ac yn enwog am ei ysgolheictod; bu ganddo bedwar mab, Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthen, a pharhaodd hwy a’u meibion hwythau draddodiad dysg Llanbadarn; daw’r wybodaeth amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig a’i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon; bu’n Esgob Tyddewi ddwywaith, 1073–1078 a 1080–1085; ymddengys fod pentref Tresillian yng Nghernyw wedi’i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o’r un enw. Ychwanega Wikipedia Saesneg yr ymddengys iddo lochesu yn Llanbadarn pan oedd Tyddewi’n agored i ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Ddwywaith dewiswyd Sulien yn esgob Tyddewi, o 1073 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, yn y blynyddoedd caled pan oedd y Normaniaid yn gwthio i mewn i Gymru a’r Llychlynwyr yn dal i ymosod ar arfordir Dyfed. Yn 1081, yn ystod ei ail gyfnod yn esgob, cyfarfu Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi Sant a gwneud y cytundeb a arweiniodd at eu buddugoliaeth ym Mynydd Carn.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien ↗Wicipedia CymraegSulien (tua 1010–1091), ysgolhaig Cymreig ac Esgob Tyddewi, sy’n gysylltiedig yn bennaf â chlas Llanbadarn Fawr ac yn enwog am ei ysgolheictod; bu ganddo bedwar mab, Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthen, a pharhaodd hwy a’u meibion hwythau draddodiad dysg Llanbadarn; daw’r wybodaeth amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig a’i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon; bu’n Esgob Tyddewi ddwywaith, 1073–1078 a 1080–1085; ymddengys fod pentref Tresillian yng Nghernyw wedi’i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o’r un enw. Ychwanega Wikipedia Saesneg yr ymddengys iddo lochesu yn Llanbadarn pan oedd Tyddewi’n agored i ymosodiadau’r Llychlynwyr.Battle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.
Bu farw Sulien yn 1091, tua phedwar ugain oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod, a chofiwyd ef byth wedyn fel Sulien Ddoeth. Mae llyfrau ei ysgol wedi goroesi: y Sallwyr a wnaed yn Llanbadarn i Rygyfarch, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, a chopi Ieuan o Awstin Sant â’r gerdd am ei dad ar ei ddail rhydd. Efallai fod pentref Tresillian yng Nghernyw yn cario ei enw.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Ricemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.Sulien ↗Wicipedia CymraegSulien (tua 1010–1091), ysgolhaig Cymreig ac Esgob Tyddewi, sy’n gysylltiedig yn bennaf â chlas Llanbadarn Fawr ac yn enwog am ei ysgolheictod; bu ganddo bedwar mab, Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthen, a pharhaodd hwy a’u meibion hwythau draddodiad dysg Llanbadarn; daw’r wybodaeth amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig a’i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon; bu’n Esgob Tyddewi ddwywaith, 1073–1078 a 1080–1085; ymddengys fod pentref Tresillian yng Nghernyw wedi’i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o’r un enw. Ychwanega Wikipedia Saesneg yr ymddengys iddo lochesu yn Llanbadarn pan oedd Tyddewi’n agored i ymosodiadau’r Llychlynwyr.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.
Padarn yn Llanbadarn FawrMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf