Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog

Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
c. 1072–1137
Mab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.
Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Ieuan ap Sulien: Ieuan, mab Sulien
Ieuan ap Sulien
Roedd Ieuan ap Sulien yn ysgolhaig, copïydd, arlunydd a bardd o Lanbadarn Fawr, un o bedwar mab dysgedig Sulien Ddoeth. Ei waith ef yw llythrennau clymwaith mawr Sallwyr Rhygyfarch, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; mae ei gopi ei hun o Awstin Sant wedi goroesi gyda’i gerdd Ladin am ei dad ar ei ddail rhydd; a daeth yn archoffeiriad Llanbadarn, lle bu farw yn 1137.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Ricemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.
| Pryd | Bu farw 1137 |
|---|---|
| Ei dad | Sulien Ddoeth |
| Ei frodyr | Rhygyfarch, Arthen a Daniel |
| Ei gartref | Llanbadarn Fawr |
| Ei gelfyddyd | Sallwyr Rhygyfarch |
Roedd Ieuan yn un o bedwar mab Sulien, athro mawr Llanbadarn ac esgob Tyddewi ddwywaith, ac fel ei frodyr fe’i dysgwyd gan ei dad ei hun. Ysgrifennodd ei frawd hynaf Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant, daeth ei frawd Daniel yn archddiacon Powys, a gwnaeth y teulu Lanbadarn yn ysgol Cymru am dair cenhedlaeth.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.
Rhwng 1064 a 1082 gwnaed llyfr o’r Salmau yn ystafell ysgrifennu Llanbadarn i Rygyfarch, a ysgrifennodd benillion ar ei gyfer. Fe’i hysgrifennwyd gan gopïydd o’r enw Ithael, a pheintiwyd ei briflythrennau mawr a’i luniau gan Ieuan, brawd Rhygyfarch. Mae ei addurn yn llawn o glymwaith a phatrymau anifeiliaid celfyddyd Iwerddon, a ddysgodd Sulien yn ei flynyddoedd yno, gyda chyffyrddiad o arddull y Llychlynwyr hefyd. Mae heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, a’i enw yw Sallwyr Rhygyfarch, neu’r Ricemarch Psalter.FfynonellauRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.Sulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Copïodd Ieuan hefyd yn ei law ei hun lyfr mawr Awstin Sant Ar y Drindod, ac mae’r union gopi hwnnw wedi goroesi. Gadawodd hefyd addurniadau wedi eu peintio mewn llawysgrif o waith Sant Jerôm. Mae llyfr a ysgrifennwyd ac a lofnodwyd gan ysgolhaig o Gymro yn yr unfed ganrif ar ddeg yn drysor prin, ac mae’n dangos sut y darllenai Llanbadarn awduron mwyaf yr Eglwys.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Ar ddail rhydd ei Awstin ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am ei dad Sulien a’i deulu. Daw bron y cyfan a wyddom am Sulien ohoni: ei fod o dras bonheddig, iddo astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac yn Iwerddon, iddo ddod adref i ddysgu, ac iddo gael ei wneud yn esgob Tyddewi ddwywaith. Dyma’r fuchedd gyntaf i ysgolhaig o Gymro a ysgrifennwyd gan ei fab ei hun.FfynonellauSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).Sulien ↗Wicipedia CymraegSulien (tua 1010–1091), ysgolhaig Cymreig ac Esgob Tyddewi, sy’n gysylltiedig yn bennaf â chlas Llanbadarn Fawr ac yn enwog am ei ysgolheictod; bu ganddo bedwar mab, Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthen, a pharhaodd hwy a’u meibion hwythau draddodiad dysg Llanbadarn; daw’r wybodaeth amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig a’i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon; bu’n Esgob Tyddewi ddwywaith, 1073–1078 a 1080–1085; ymddengys fod pentref Tresillian yng Nghernyw wedi’i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o’r un enw. Ychwanega Wikipedia Saesneg yr ymddengys iddo lochesu yn Llanbadarn pan oedd Tyddewi’n agored i ymosodiadau’r Llychlynwyr.Sulien (1011–1091), teacher and Bishop of St Davids ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Ganwyd yn Llanbadarn Fawr i deulu da, clerigol mae’n debyg; wedi ysgolion Cymru bu bum mlynedd yn ysgolion yr Alban a thair ar ddeg yn ysgolion Iwerddon; yn ôl yng Ngheredigion enillodd fri mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi 1072/3–1078 ac eto 1080–1085; bu’n arwain addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan; ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am Sulien a’i deulu ar ddalennau copi o De Trinitate Awstin; bu farw yn 1091 tua phedwar ugain oed.
Daeth Ieuan yn archoffeiriad Llanbadarn, pennaeth ei chlas, ac arweiniodd hen gymuned Sant Padarn i’r ddeuddegfed ganrif, wrth i’r Normaniaid godi eu cestyll yng Ngheredigion ac i dywysogion Cymru ymladd i’w hennill yn ôl. Bu farw yn Llanbadarn yn 1137, yn y blynyddoedd pan oedd Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn ennill Ceredigion yn ôl i’r Cymry.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Ffynonellau a darllen pellach
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf