

Erthygl
Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Popeth a wyddom am Gymru gynnar, fe’i gwyddom am i rywun ei ysgrifennu. Daw brenhinoedd a saint, brwydrau a cherddi, enwau’r beirdd cyntaf a gweithredoedd Arthur atom drwy ychydig ddwsinau o awduron: mynachod yn eu celloedd yn Nhyddewi a Llanbadarn, ysgolheigion yn llysoedd Gwynedd a Wessex, storïwyr yn llys Harri II, a chopïwyr amyneddgar Ystrad Fflur. Dyma eu hanes hwy.
| Yr hanes cyntaf o Brydain gan Frython | Gildas, Am Ddinistr Prydain, tua 540 |
|---|---|
| Yr hanes cyntaf a ysgrifennwyd yng Nghymru | Hanes y Brythoniaid, Gwynedd, tua 829 |
| Y fuchedd gyntaf i frenin o Sais | Asser o Dyddewi, Buchedd y Brenin Alffred, 893 |
| Buchedd Dewi | Rhygyfarch o Lanbadarn, tua 1095 |
| Y llyfr mwyaf ei ddarllen yn yr Oesoedd Canol am Brydain | Sieffre o Fynwy, Hanes Brenhinoedd Prydain, tua 1136 |
| Y daith gyntaf drwy Gymru | Gerallt Gymro, 1188 |
| Hanes Cymru, flwyddyn wrth flwyddyn | Brut y Tywysogion, hyd 1282 |
Gildas: hanesydd cyntaf y Brythoniaid#
Y cyntaf ohonynt oedd Gildas, disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr, yr ysgol hynaf ym Mhrydain. Tua 540 ysgrifennodd De Excidio Britanniae, Am Ddinistr Prydain: pregeth danbaid i frenhinoedd ac eglwyswyr ei ddydd, sy’n adrodd hanes yr ynys o ddyfodiad y Rhufeiniaid. Dyma’r unig hanes am y blynyddoedd hynny gan un a fu fyw drwyddynt, ac mae’n enwi buddugoliaeth fawr y Brythoniaid ym Mynydd Baddon, yn y flwyddyn y ganed Gildas ei hun. Diweddodd ei ddyddiau yn Llydaw, lle’i hanrhydeddir yn sant.
Buchedd Samson#
Yn fuan wedyn, yn Llydaw, ysgrifennodd mynach anhysbys Fuchedd Sant Samson o Dol, y fuchedd hynaf i unrhyw sant o Brydain. Roedd ei hawdur wedi teithio i Gymru a siarad â phobl a adwaenai deulu Samson. Drwyddo ef gwelwn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle dysgodd Samson ei lythrennau; Illtud ei hun, y dysgedicaf o’r holl Frythoniaid yn yr Ysgrythurau ac ym mhob math o wybodaeth; a’r fynachlog fach ar Ynys Bŷr, lle bu Samson yn abad cyn hwylio i Gernyw a Llydaw.
Beda, y tyst o Northumbria#
Yn 731 gorffennodd Beda, ysgolhaig mawr Jarrow yn Northumbria, ei Hanes Eglwysig Cenedl y Saeson. Nid Brython ydoedd, ond tynnodd ar Gildas, ac mae llawer o’r hyn a ysgrifennodd yn dyst i Eglwys y Brythoniaid. Mae’n sôn am y Brenin Lles, a anfonodd i Rufain i ofyn am y ffydd. Mae’n sôn am Sant Alban, merthyr cyntaf Prydain. Ac mae’n adrodd sut y cyfarfu Awstin o Gaergaint ag esgobion y Brythoniaid a gwŷr dysgedig eu mynachlog fwyaf, Bangor Is-coed, lle’r oedd cynifer o fynachod nes eu rhannu’n saith cwmni o dri chant. Daliodd y Brythoniaid, medd Beda, at eu harferion eu hunain ac ni fynnent dderbyn Awstin yn archesgob iddynt.
Mae Beda hefyd yn adrodd am Gadwallon ap Cadfan, Brenin Gwynedd, a drechodd ac a laddodd, gyda Phenda o Fersia, Edwin o Northumbria yn Hatfield yn 633 a dal Northumbria am flwyddyn: yr unig frenin Brythonig i reoli mor bell i’r tiroedd a gymerodd yr Eingl.
Hanes y Brythoniaid#
Yn nheyrnasiad Merfyn Frych, Brenin Gwynedd, tua 829, casglodd ysgolhaig o Wynedd y cyfan a allai ei gael am orffennol ei bobl. Mae copïau diweddarach yn ei enwi’n Nennius, disgybl i Elfoddw, archesgob Gwynedd, a ddaeth â’r Brythoniaid i gam â Rhufain ar ddyddiad y Pasg. ‘Gwneuthum bentwr o’r cyfan a gefais,’ meddai.
Ei Historia Brittonum yw’r hanes cyntaf o Brydain a ysgrifennwyd yng Nghymru, ac ni cheir llawer o’r hyn a geidw yn unman arall: Brutus ac enw Prydain, Macsen Wledig a’r Brythoniaid a ymsefydlodd yn Llydaw, Gwrtheyrn a dwy ddraig Dinas Emrys, Cunedda a sefydlu Gwynedd, enwau’r beirdd Cymraeg cyntaf, Talhaearn, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian, a deuddeg brwydr Arthur, yn gorffen ar Fynydd Baddon.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Cronicl Cymru#
Mae’r copi hynaf o Hanes y Brythoniaid, a wnaed tua 1100, yn cadw wrth ei ochr yr Annales Cambriae, Cronicl Cymru. Dechreuodd fel nodiadau a wnaed flwyddyn wrth flwyddyn yn Nhyddewi, ac mae’n rhedeg o ganol y bumed ganrif hyd 954. Yma, mewn llinell neu ddwy i bob blwyddyn, mae gwaith Baddon, ‘lle y cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist dri diwrnod a thair noson ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid yn fuddugol’; gwaith Camlan, ‘lle y syrthiodd Arthur a Medrawd’; marw Dewi; y fad fawr y bu farw Maelgwn Gwynedd ynddi; a marw brenhinoedd Cymru y naill ar ôl y llall.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Asser yn llys Alffred#
Tua 885 anfonodd y Brenin Alffred o Wessex i Dyddewi am ei hysgolhaig gorau. Daeth Asser, a chytuno i dreulio hanner pob blwyddyn gyda’r brenin a hanner gartref. Darllenodd gydag Alffred a’i helpu i droi llyfrau mawr yr oes i’r Saesneg, ac yn 893 ysgrifennodd Fuchedd y Brenin Alffred, y cofiant cyntaf i frenin o Sais. Cymro a ysgrifennodd fuchedd brenin enwocaf Lloegr, gan roi enwau Brythoneg trefi Lloegr wrth wneud hynny.FfynhonnellAsser’s Life of King Alfred: the Welsh kings ↗Asser o Dyddewi, tua 893; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, 1848; Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Trodd Hyfaidd o Ddyfed a brenhinoedd y de at Alffred oherwydd nerth chwe mab Rhodri. Derbyniodd Alffred Anarawd yn fab iddo yn ei fedydd esgob, a rhoi iddo lawer o roddion, ar yr un telerau ag Æthelred o Fersia.
Ysgolheigion Llanbadarn#
Yn yr unfed ganrif ar ddeg, goleuni disgleiriaf dysg yng Nghymru oedd teulu Sulien yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth. Roedd Sulien wedi astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a daeth adref i ddysgu; ddwywaith bu’n Esgob Tyddewi. Roedd ei feibion yn ysgolheigion hefyd. Ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi tua 1095, y llyfr a wnaeth Dewi’n nawddsant Cymru, a galarnad mewn mydr Lladin dros ei wlad dan ymosodiad y Normaniaid. Addurnodd Ieuan Sallwyr Rhygyfarch â phriflythrennau mawr o gwlwm, adar a bwystfilod, ac ysgrifennodd gerdd ar fywyd ei dad.
Bucheddau’r saint#
Yr un pryd, yn y de-ddwyrain, roedd mynachod Llancarfan a Llandaf yn ysgrifennu bucheddau eu sylfaenwyr. Ysgrifennodd Lifris, athro Llancarfan a mab Esgob Llandaf, Fuchedd Sant Cadog tua 1100. Ysgrifennodd Caradog o Lancarfan Fucheddau Gildas a Chadog genhedlaeth yn ddiweddarach. Mae’r ddau’n adrodd straeon am Arthur: Arthur gyda Chai a Bedwyr yn cyfarfod y Brenin Gwynllyw a Gwladys, Arthur yn hawlio iawndal gan Gadog, Arthur a Melwas yn Ynys Wydrin. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, Brenin Gwent a Glywysing, oedd yr Arthur hwn, a adwaenai saint Gwent a Morgannwg.
Tua 1120 casglodd clerigwyr Llandaf fucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a thua chant a hanner o siarteri brenhinoedd de-ddwyrain Cymru i Lyfr Llandaf. Ymhlith y siarteri mae rhoddion Meurig ap Tewdrig a’i fab Athrwys.FfynhonnellThe Text of the Book of Llan Dâv ↗J. Gwenogvryn Evans gyda John Rhŷs (gol.), Rhydychen, 1893Testun llawn Liber Landavensis, siarteri brenhinoedd Gwent a Glywysing, lle’r enwir Athrwys fab Meurig. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Buchedd brenin#
Yn fuan wedi marw Gruffudd ap Cynan, Brenin Gwynedd, yn 1137, ysgrifennodd awdur o’i lys hanes ei fywyd yn Lladin: ei eni’n alltud yn Nulyn, ei frwydr hir i ennill Gwynedd, ei flynyddoedd mewn carchar Normanaidd yng Nghaer, ei ddihangfa, a’i henaint heddychlon. Fe’i trowyd yn ddiweddarach i’r Gymraeg fel Hanes Gruffudd ap Cynan. Dyma’r unig fuchedd i reolwr o Gymro a ysgrifennwyd yn yr Oesoedd Canol.
Sieffre o Fynwy#
Tua 1136 gorffennodd gŵr o Went, Sieffre o Fynwy, canon yn Rhydychen, ei Hanes Brenhinoedd Prydain. Dywedodd iddo droi i’r Lladin hen lyfr yn yr iaith Frythoneg, a roddwyd iddo gan Walter, Archddiacon Rhydychen.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Adroddai ei lyfr hanes y Brythoniaid o Frutus hyd Gadwaladr: Llŷr a Chynfelyn, Beli a Brân, Caswallon, Macsen ac yn bennaf oll Arthur, a goronwyd yng Nghaerllion. Ni ddarllenwyd unrhyw lyfr am Brydain yn ehangach yn yr Oesoedd Canol, ac yn Gymraeg, fel Brut y Brenhinedd, fe’i copïwyd yn amlach nag unrhyw lyfr arall.
Gwallter Map#
Eglwyswr o’r gororau oedd Gwallter Map, ‘gŵr y Mers i’r Cymry’, fel y galwai ei hun, a storïwr gorau llys Harri II. Yn ei Fân Chwedlau’r Llys ysgrifennodd rai o chwedlau gwerin hynaf Cymru, yn eu plith Gwastin Gwastiniog a’i wraig o’r tylwyth teg o’r llyn, a straeon am Ruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru gyfan. Yn Ffrainc ysgrifennwyd rhamantau rhyddiaith mawr Lawnslot dan ei enw yn ddiweddarach.
Gerallt Gymro#
Y mwyaf ohonynt oll yw Gerallt Gymro, ŵyr i’r dywysoges Nest, a aned ym Maenorbŷr tua 1146. Yn 1188 marchogodd o amgylch Cymru gyfan gyda’r Archesgob Baldwin, ac mae ei Hanes y Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dod â gwlad yr Arglwydd Rhys a Llywelyn Fawr yn fyw: ei chestyll a’i heglwysi, ei saint a’i thywysogion, ei hafancod a’i rhyfeddodau, a’i phobl, yn eofn eu lleferydd, yn hael i bob dieithryn ac yn canu mewn llawer llais.FfynhonnellThe Description of Wales, book I ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 10: caiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn; nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota. Pennod 13: nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer llais gwahanol. Pennod 15: eofndra a hyder wrth siarad, hyd yn oed gerbron eu tywysogion. Pennod 17: mae’r Cymry’n prisio tras uchel ac achau bonheddig uwchlaw popeth. Mae ei Ddisgrifiad yn gorffen ag ateb hen ŵr Pencader i Harri II, na fyddai unrhyw genedl nac unrhyw iaith ond y Cymry a’r Gymraeg yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar Ddydd y Farn.FfynhonnellThe Description of Wales, book II, chapter 10 ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol. Hen ŵr Pencader wrth Harri II: gellir yn awr, O frenin, flino’r genedl hon … ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall … yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr.
Croniclau’r tywysogion#
Cadwodd mynachod Cymru eu croniclau i fynd am ganrifoedd. Yn Ystrad Fflur, abaty tywysogion Deheubarth, cadwyd cronicl Lladin o Gymru flwyddyn wrth flwyddyn hyd 1282. Wedi’i gyfieithu i’r Gymraeg, daeth yn Frut y Tywysogion, sy’n rhedeg o farw Cadwaladr yn 682 hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd. O’i dudalennau y daw llawer o’r hyn a wyddom am y tywysogion, eu brwydrau, eu cestyll a’u marwolaethau.
Y copïwyr a gadwodd y cwbl#
Ni fyddai dim o hyn wedi ein cyrraedd heb y copïwyr. Yn abatai Ystrad Fflur, Dinas Basing a Glyn y Groes, ac yn nhai teuluoedd Cymreig a garai’r hen ddysg, copïent y llyfrau dro ar ôl tro ar femrwn. Ysgrifennodd Hywel Fychan o Fuellt y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i Hopcyn ap Tomos tua 1400. Copïodd Adda o Frynbuga lythyrau Owain Glyndŵr i’w gronicl. Copïodd Gutun Owain y Brutiau yn Ninas Basing, a helpu olrhain tras Frythonig Harri Tudur. Ysgrifennodd Elis Gruffydd, milwr Calais, hanes y byd yn Gymraeg ac achub chwedl Taliesin. A phan ddaeth argraffu, trodd Humphrey Llwyd Frut y Tywysogion i’r Saesneg ac argraffodd David Powel ef yn 1584 fel The Historie of Cambria.
Pam maent yn bwysig#
Rhoddodd yr awduron hyn ei chof i Gymru. Oherwydd hwy gwyddom enwau’r beirdd cyntaf a’r brenhinoedd hynaf, bucheddau’r saint, gweithredoedd Arthur a’r tywysogion, a llais hen ŵr Pencader. Ysgrifennent yn Lladin ac yn Gymraeg, mewn mynachlogydd a llysoedd brenhinol, yng Nghymru, yn Lloegr ac mewn alltudiaeth, ac mae’r hyn a ysgrifennwyd ganddynt wedi’i ddarllen am fil o flynyddoedd. Pan adroddwn hanes Cymru heddiw, rydym yn dal i’w adrodd yn eu geiriau hwy.
Gerallt Gymro → Nennius a Hanes y Brythoniaid → Sieffre o Fynwy → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Trioedd Ynys Prydain → Llyfrau ac awduron → Yr Hen Ogledd: yr Hen Ogledd →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 15 munY Brutiau: croniclau Cymru
Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 17 munY Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Erthygl · 6 munYsgolion hynaf Prydain
Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.
Yr oes · 1100 – 1282Oes y Tywysogion
Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf