Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1380–1410

Hywel Fychan ap Hywel Goch

Copïydd o Fuellt a ysgrifennodd y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i’w feistr Hopcyn ap Tomas, a thrwy hynny gadw’r Mabinogion a llawer o hen lenyddiaeth Cymru.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1380–1410 (wedi’i gofnodi) Copïydd Llyfr Coch Hergest Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Tudalen o Lyfr Coch Hergest, yn ei law ef
Tudalen o Lyfr Coch Hergest, yn ei law ef · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Hywel Fychan ap Hywel Goch: Hywel Fychan, mab Hywel Goch

Hywel Fychan ap Hywel Goch

  • Hywel ei enw ei hun
  • Fychan bychan, yr ieuengafo bychan (treiglad meddal: b → f)
  • ap mab (ap, o mab)
  • Hywel enw ei dad
  • Goch cocho coch (treiglad meddal: c → g)

Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt oedd prif gopïydd Llyfr Coch Hergest, y llyfr unigol mwyaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol. Yn gopïydd lleyg proffesiynol, gweithiai i’r ysgolhaig a’r noddwr Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan, a thrwy ei bin ef y daeth Pedair Cainc y Mabinogi, croniclau’r tywysogion, y Trioedd a stôr fawr o farddoniaeth yn ddiogel i lawr atom.

Yn ei flodauTua 1380 hyd 1410
CartrefBuellt
Ei dadHywel Goch
Ei noddwrHopcyn ap Tomos o Ynysforgan
Ei brif waithLlyfr Coch Hergest
Ysgrifennodd hefydLlyfr Coch Talgarth

Copïydd o Fuellt#

Roedd Hywel Fychan yn fab i Hywel Goch o Fuellt, y wlad o gwmpas Llanfair-ym-Muallt yng nghanol Cymru. Copïydd lleyg ydoedd, crefftwr a ysgrifennai lyfrau i ennill ei fywoliaeth yn hytrach na mynach yn ystafell ysgrifennu abaty, a gwnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn ap Tomos, yr uchelwr dysgedig o Ynysforgan ac Ynysdawe yng nghwm Tawe.

Llyfr Coch Hergest#

Hywel oedd pennaf y copïwyr a ysgrifennodd Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410, ar gyfer Hopcyn yn ôl pob tebyg, ac ysgrifennodd nodiadau am ei noddwr yn y llyfr ei hun. Fe’i galwyd yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’ ac yn grynhoad sengl cyfoethocaf llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac yng ngeiriau Daniel Huws dyma’r trymaf, y mwyaf a’r mwyaf trwchus o bell ffordd o lyfrau canoloesol y Gymraeg.

Llyfrgell mewn un gyfrol#

Gosododd Hywel a’i gyd-gopïwyr y llyfr yn drefnus iawn. Mae ei ryddiaith yn cadw Pedair Cainc y Mabinogi a’r chwedlau eraill, Breuddwyd Rhonabwy, fersiwn Cymraeg o hanes brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, y Trioedd, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a meddyginiaethau Meddygon Myddfai. Mae ei farddoniaeth yn cadw gwaith Beirdd y Tywysogion a hen gylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd.

Llyfr Coch Talgarth#

Ysgrifennodd Hywel hefyd, bron yn gyfan gwbl yn ei law ei hun, Lyfr Coch Talgarth o tua 1400, casgliad o ryddiaith a barddoniaeth grefyddol a fu efallai hefyd yn eiddo i Hopcyn. Mae’n cadw’r Elucidarium, y gerdd Mab Mair, ac Englynion y Clywaid, saith deg a thri o benillion o hen ddoethineb Gymraeg sy’n dechrau bob un ‘A glyweist-di a gant …?’. Fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Taith hir y llyfr#

Arhosodd y Llyfr Coch gyda theulu Hopcyn hyd 1465, yna aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd y bardd Lewys Glyn Cothi gerddi ynddo, ac i Fychaniaid Hergest, a roes iddo ei enw. Ar 17 Chwefror 1701 fe’i rhoddwyd i Goleg Iesu, Rhydychen, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley, lle mae wedi’i wneud yn rhydd i bawb ei weld ar-lein.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf