Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn

fl. 1380–1410
Copïydd o Fuellt a ysgrifennodd y rhan fwyaf o Lyfr Coch Hergest i’w feistr Hopcyn ap Tomas, a thrwy hynny gadw’r Mabinogion a llawer o hen lenyddiaeth Cymru.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Hywel Fychan ap Hywel Goch: Hywel Fychan, mab Hywel Goch
Hywel Fychan ap Hywel Goch
Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt oedd prif gopïydd Llyfr Coch Hergest, y llyfr unigol mwyaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol. Yn gopïydd lleyg proffesiynol, gweithiai i’r ysgolhaig a’r noddwr Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan, a thrwy ei bin ef y daeth Pedair Cainc y Mabinogi, croniclau’r tywysogion, y Trioedd a stôr fawr o farddoniaeth yn ddiogel i lawr atom.FfynonellauRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.Llyfr Coch Hergest ↗Wicipedia CymraegLlawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382–1410, un o brif ffynonellau chwedlau’r Mabinogi, gyda llawer o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol eraill ac adran bwysig o gerddi; wedi’i gosod yn drefnus iawn; fe’i galwyd yn ‘y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’ ac yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’; ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, fel y dengys cofnodion amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt; ymddengys i Hywel wneud cryn dipyn o waith i Hopcyn; mae’n cynnwys Ystorya Dared, Brut y Brenhinedd, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, y Pedair Cainc, testunau Meddygon Myddfai, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a gwaith Beirdd y Tywysogion; mae wedi’i ddigideiddio ar drwydded agored.Englynion y Clywaid ↗Wikipedia (Saesneg)Casgliad o 73 o englynion tair llinell, pob un yn dechrau ‘A glyweist-di a gant …?’, yn rhoi dihareb neu ddoethineb yng ngenau un o gymeriadau traddodiad Cymru neu un o’r saint; y copïau cynharaf yw llawysgrif Coleg Iesu 3 (tua 1350) a Llyfr Coch Talgarth, Llansteffan 27 (tua 1400), yr olaf bron yn gyfan gwbl yn llaw Hywel Fychan, prif gopïydd Llyfr Coch Hergest.
| Yn ei flodau | Tua 1380 hyd 1410 |
|---|---|
| Cartref | Buellt |
| Ei dad | Hywel Goch |
| Ei noddwr | Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan |
| Ei brif waith | Llyfr Coch Hergest |
| Ysgrifennodd hefyd | Llyfr Coch Talgarth |
Roedd Hywel Fychan yn fab i Hywel Goch o Fuellt, y wlad o gwmpas Llanfair-ym-Muallt yng nghanol Cymru. Copïydd lleyg ydoedd, crefftwr a ysgrifennai lyfrau i ennill ei fywoliaeth yn hytrach na mynach yn ystafell ysgrifennu abaty, a gwnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn ap Tomos, yr uchelwr dysgedig o Ynysforgan ac Ynysdawe yng nghwm Tawe.FfynonellauLlyfr Coch Hergest ↗Wicipedia CymraegLlawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382–1410, un o brif ffynonellau chwedlau’r Mabinogi, gyda llawer o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol eraill ac adran bwysig o gerddi; wedi’i gosod yn drefnus iawn; fe’i galwyd yn ‘y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’ ac yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’; ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, fel y dengys cofnodion amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt; ymddengys i Hywel wneud cryn dipyn o waith i Hopcyn; mae’n cynnwys Ystorya Dared, Brut y Brenhinedd, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, y Pedair Cainc, testunau Meddygon Myddfai, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a gwaith Beirdd y Tywysogion; mae wedi’i ddigideiddio ar drwydded agored.Hopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.Red Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.
Hywel oedd pennaf y copïwyr a ysgrifennodd Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410, ar gyfer Hopcyn yn ôl pob tebyg, ac ysgrifennodd nodiadau am ei noddwr yn y llyfr ei hun. Fe’i galwyd yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’ ac yn grynhoad sengl cyfoethocaf llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac yng ngeiriau Daniel Huws dyma’r trymaf, y mwyaf a’r mwyaf trwchus o bell ffordd o lyfrau canoloesol y Gymraeg.FfynonellauRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.Llyfr Coch Hergest ↗Wicipedia CymraegLlawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382–1410, un o brif ffynonellau chwedlau’r Mabinogi, gyda llawer o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol eraill ac adran bwysig o gerddi; wedi’i gosod yn drefnus iawn; fe’i galwyd yn ‘y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’ ac yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’; ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, fel y dengys cofnodion amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt; ymddengys i Hywel wneud cryn dipyn o waith i Hopcyn; mae’n cynnwys Ystorya Dared, Brut y Brenhinedd, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, y Pedair Cainc, testunau Meddygon Myddfai, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a gwaith Beirdd y Tywysogion; mae wedi’i ddigideiddio ar drwydded agored.Red Book of Hergest ↗Wicipedia (Saesneg)362 o ddail, a ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ac eraill i Hopcyn ap Tomas; yn Nhretŵr, Hergest, Margam; rhoddwyd i Goleg Iesu gan Thomas Wilkins yr ieuengaf ar 17 Chwefror 1701.
Gosododd Hywel a’i gyd-gopïwyr y llyfr yn drefnus iawn. Mae ei ryddiaith yn cadw Pedair Cainc y Mabinogi a’r chwedlau eraill, Breuddwyd Rhonabwy, fersiwn Cymraeg o hanes brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, y Trioedd, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a meddyginiaethau Meddygon Myddfai. Mae ei farddoniaeth yn cadw gwaith Beirdd y Tywysogion a hen gylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd.FfynonellauLlyfr Coch Hergest ↗Wicipedia CymraegLlawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382–1410, un o brif ffynonellau chwedlau’r Mabinogi, gyda llawer o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol eraill ac adran bwysig o gerddi; wedi’i gosod yn drefnus iawn; fe’i galwyd yn ‘y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’ ac yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’; ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, fel y dengys cofnodion amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt; ymddengys i Hywel wneud cryn dipyn o waith i Hopcyn; mae’n cynnwys Ystorya Dared, Brut y Brenhinedd, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, y Pedair Cainc, testunau Meddygon Myddfai, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a gwaith Beirdd y Tywysogion; mae wedi’i ddigideiddio ar drwydded agored.Red Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.
Ysgrifennodd Hywel hefyd, bron yn gyfan gwbl yn ei law ei hun, Lyfr Coch Talgarth o tua 1400, casgliad o ryddiaith a barddoniaeth grefyddol a fu efallai hefyd yn eiddo i Hopcyn. Mae’n cadw’r Elucidarium, y gerdd Mab Mair, ac Englynion y Clywaid, saith deg a thri o benillion o hen ddoethineb Gymraeg sy’n dechrau bob un ‘A glyweist-di a gant …?’. Fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynonellauEnglynion y Clywaid ↗Wikipedia (Saesneg)Casgliad o 73 o englynion tair llinell, pob un yn dechrau ‘A glyweist-di a gant …?’, yn rhoi dihareb neu ddoethineb yng ngenau un o gymeriadau traddodiad Cymru neu un o’r saint; y copïau cynharaf yw llawysgrif Coleg Iesu 3 (tua 1350) a Llyfr Coch Talgarth, Llansteffan 27 (tua 1400), yr olaf bron yn gyfan gwbl yn llaw Hywel Fychan, prif gopïydd Llyfr Coch Hergest.Llyfr Coch Talgarth ↗Wicipedia CymraegYsgrifennwyd tua 1400, casgliad o ryddiaith a barddoniaeth grefyddol Cymraeg Canol a gopïwyd gan ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest; efallai iddo fod yn eiddo Hopcyn ap Tomas o Ynysdawe, oherwydd gwelodd Dafydd y Coed gopi o’r Elucidarium ymhlith llawysgrifau Hopcyn, ac ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest, a noddwyd gan Hopcyn, a ysgrifennodd yr Elucidarium yn Llyfr Coch Talgarth; cadwyd am ganrifoedd yn Nhalgarth, Brycheiniog, wedi’i rwymo mewn lledr coch; daeth i’r Llyfrgell Genedlaethol yn 1909 gyda Llawysgrifau Llansteffan, fel Llansteffan 27; mae’n cadw’r Elucidarium, Y Gysegrlan Fuchedd, Mab Mair, rhan o Gyssul Addaon ac Englynion y Clywaid.Llanstephan MS 27: the Red Book of Talgarth ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Tua 1400, yn llaw rhannau mawr o Lyfr Coch Hergest a Pheniarth 32; rhyddiaith grefyddol; achau, trioedd a cherddi Dafydd ap Gwilym ar ei ddail cyntaf; rhoddwyd gan John Powell o Dalgarth i Moses Williams yn 1719.
Arhosodd y Llyfr Coch gyda theulu Hopcyn hyd 1465, yna aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd y bardd Lewys Glyn Cothi gerddi ynddo, ac i Fychaniaid Hergest, a roes iddo ei enw. Ar 17 Chwefror 1701 fe’i rhoddwyd i Goleg Iesu, Rhydychen, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley, lle mae wedi’i wneud yn rhydd i bawb ei weld ar-lein.FfynonellauRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydychen, Coleg Iesu, llawysgrif 111, llawysgrif femrwn fawr a ysgrifennwyd rhwng tua 1382 a 1410, un o lawysgrifau canoloesol pwysicaf y Gymraeg; un o’i chopïwyr oedd Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt, y gwyddys iddo weithio i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ac efallai mai ar gyfer Hopcyn y’i lluniwyd; yng ngeiriau Daniel Huws hi yw’r ‘trymaf o’r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei dimensiynau … a’r mwyaf trwchus’; cadwodd teulu Hopcyn hi hyd 1465, pan aeth i Fychaniaid Tretŵr, lle ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi ddwy awdl ynddi, ac yna i Fychaniaid Hergest, a roes iddi ei henw; rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf hi i Goleg Iesu ar 17 Chwefror 1701, ac fe’i cedwir yn Llyfrgell Bodley; mae ei rhyddiaith yn cynnwys y Mabinogion, fersiwn Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy a’r Trioedd; mae ei barddoniaeth yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a chylchoedd Llywarch Hen, Urien a Heledd; mae hefyd yn cadw meddyginiaethau Meddygon Myddfai.Llyfr Coch Hergest ↗Wicipedia CymraegLlawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382–1410, un o brif ffynonellau chwedlau’r Mabinogi, gyda llawer o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol eraill ac adran bwysig o gerddi; wedi’i gosod yn drefnus iawn; fe’i galwyd yn ‘y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol’ ac yn ‘llyfrgell mewn un gyfrol’; ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, fel y dengys cofnodion amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt; ymddengys i Hywel wneud cryn dipyn o waith i Hopcyn; mae’n cynnwys Ystorya Dared, Brut y Brenhinedd, Brut y Tywysogion, chwedlau Siarlymaen, Breuddwyd Rhonabwy, y Trioedd, y Pedair Cainc, testunau Meddygon Myddfai, gramadeg y beirdd, casgliad o ddiharebion Cymraeg a gwaith Beirdd y Tywysogion; mae wedi’i ddigideiddio ar drwydded agored.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 17 munMae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf