Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
y ganrif gyntaf CC
Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Lludd fab Beli: Lludd, mab Beli
Lludd fab Beli
Daeth Lludd fab Beli Mawr yn frenin Ynys Prydain pan fu farw ei dad. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel adeiladwr a lletywr hael, y brenin a ailadeiladodd Lundain ac a achubodd ei bobl rhag tair gormes gyda chymorth ei frawd doeth Llefelys.FfynonellauLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.Lludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.
| Pryd | Cyn i’r Rhufeiniaid ddod, yn nhraddodiad Cymru |
|---|---|
| Tad | Beli Mawr fab Manogan |
| Brodyr | Caswallon, Nynnio a Llefelys |
| Ei ddinas | Caer Ludd, Llundain, a’r porth a elwir Ludgate o hyd |
Dywed y chwedl i Ludd adnewyddu muriau Llundain a’i hamgylchynu â thyrau dirifedi, a’i fod yn ei charu’n fwy nag unrhyw ddinas arall. Fe’i galwyd yn Gaer Ludd ar ei ôl, ac wedyn yn Gaer Lundain. Mae Ludgate, un o hen byrth Dinas Llundain, wedi’i enwi ar ei ôl, a bu cofeb iddo unwaith ger safle Eglwys Gadeiriol Sant Paul.FfynonellauLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.Lludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.
Daeth tair gormes ar ei deyrnas. Y gyntaf oedd y Coraniaid, pobl a glywai bob gair a gyffyrddai’r gwynt ag ef, fel na allai neb gynllunio yn eu herbyn. Yr ail oedd sgrech a glywid bob nos Galan Mai uwch pob aelwyd ym Mhrydain, a ddygai liw a nerth y gwŷr, a ddygai eu plant cyn eu geni oddi ar y gwragedd, ac a adawai’r tir a’i ddyfroedd yn ddiffrwyth. Y drydedd oedd cawr a gariai bob tamaid o fwyd o lys y brenin bob nos.FfynhonnellLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.
Hwyliodd Lludd i Ffrainc i ofyn i’w frawd Llefelys, y brenin yno. Rhag i’r gwynt gario eu geiriau at y Coraniaid, siaradasant drwy gorn hir o efydd, a phan droes cythraul yn y corn eu geiriau’n gas, golchodd Llefelys ef â gwin. Yna dywedodd wrth Ludd beth i’w wneud.FfynhonnellLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.
Malodd Lludd y pryfed a roddodd Llefelys iddo mewn dŵr a’i daenu dros ei bobl a’r Coraniaid fel ei gilydd: lladdodd y dieithriaid heb niweidio’r un o’r Brythoniaid. Mesurodd yr ynys, cael ei chanol yn Rhydychen, a chloddio pwll a chafn o fedd dan len o sidan. Yno syrthiodd y ddwy ddraig yr oedd eu hymladd yn achosi’r sgrech i’r cafn, yfed, a chysgu. Lapiodd Lludd hwy yn y llen a’u claddu mewn cist faen yn Ninas Emrys yn Eryri. Yna gwyliodd drwy’r nos, gan blymio ei ben i ddŵr oer pryd bynnag y deuai cwsg, ac ymladd â’r cawr nes bod tân yn tasgu o’u harfau. Trechodd Lludd ef, arbed ei fywyd, a’i wneud yn ŵr ffyddlon iddo.FfynonellauLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.Lludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.
Stori Lludd yw rhan gyntaf stori’r ddraig goch. Ganrifoedd yn ddiweddarach, yn yr Historia Brittonum, dangosodd y bachgen Emrys i’r brenin Gwrtheyrn y ddwy ddraig yn ymladd dan Ddinas Emrys, a gyrrodd y ddraig goch y wen allan. Mae rhai ysgolheigion yn clywed yn enw Lludd yr hen dduw Nudd, Nodens, a oedd â theml uwchben Hafren yn Lydney.FfynonellauLludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Cyfranc Lludd a Llefelys → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliTywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
PwyllYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf