Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Lleu Llaw Gyffes

Mab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arglwydd Gwynedd, Lleu â’r llaw gyffes Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Gwydion yn cael Lleu ar ffurf eryr yn y dderwen, o hen argraffiad o’r Mabinogion
Gwydion yn cael Lleu ar ffurf eryr yn y dderwen, o hen argraffiad o’r Mabinogion · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Lleu Llaw Gyffes: Lleu ‘Llaw Gyffes’

Lleu Llaw Gyffes

  • Lleu goleuni, yr un disglair
  • Llaw llaw
  • Gyffes medrus, sicr (cyffes)o cyffes (treiglad meddal: c → g)

Lleu Llaw Gyffes yw arwr ifanc Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Adroddir ei stori o’i eni rhyfedd hyd ei briodas, ei farw a’i ddychwelyd, a’i wneud yn arglwydd Gwynedd gyfan. Wedi’i fagu gan ei ewythr Gwydion yn groes i ewyllys ei fam, enillodd enw, arfau a theyrnas, ac mae lleoedd ei stori’n dal i ddwyn ei enw.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
MamArianrhod ferch Dôn
Tad maethEi ewythr Gwydion
GwraigBlodeuwedd
LlysMur Castell yn Ardudwy, Tomen y Mur

Ei eni’n ddirgel#

Pan gamodd ei fam Arianrhod dros hudlath Math, esgorodd ar fachgen cadarn, Dylan, ac wrth iddi redeg am y drws syrthiodd ail beth bychan oddi wrthi. Lapiodd Gwydion ef mewn sidan a’i guddio mewn cist wrth droed ei wely, ac un diwrnod clywodd gri o’r tu mewn: bachgen bach. Magodd Gwydion ef, a thyfodd ddwywaith mor gyflym â phlant eraill, fel ei fod yn bedair oed mor fawr â bachgen wyth oed.

Enw, arfau a gwraig#

Tyngodd ei fam na châi enw oni bai iddi hi ei roi. Felly daeth Gwydion ag ef i Gaer Arianrhod yn rhith gwas crydd, a phan drawodd ddryw ag un ergyd, rhwng gewyn ac asgwrn ei goes, gwenodd hi: ‘â llaw gyffes y trawodd y lleu ef.’ ‘Rwyt wedi ei enwi,’ meddai Gwydion: Lleu Llaw Gyffes. Tyngodd na châi arfau oni bai iddi hi ei arfogi, a llanwodd Gwydion y bae â llynges rith fel yr arfogodd hi ef ei hun. Tyngodd na châi wraig o’r un hil ar y ddaear, a gwnaeth Math a Gwydion Flodeuwedd iddo o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain.

Y waywffon ar y Cynfal#

Rhoddodd Math gantref Dinodig iddo, a chadwai lys ym Mur Castell yn Ardudwy. Tra oedd i ffwrdd yn llys Math, daeth Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, i hela, a syrthiodd ef a Blodeuwedd mewn cariad. Tynnodd hi o Leu gyfrinach ei farw: ni ellid ei ladd liw dydd na liw nos, dan do nac allan, ar farch nac ar droed, ond yn y cyfnos yn unig, ar lan afon, ag un droed ar gerwyn a’r llall ar fwch gafr, â gwaywffon y gweithiwyd arni am flwyddyn yn oriau’r offeren. Ar lan y Cynfal, taflodd Gronw’r waywffon honno. Rhoddodd Lleu sgrech ofnadwy a hedfan i fyny ar ffurf eryr.

Yr eryr yn y dderwen#

Chwiliodd Gwydion Wynedd a Phowys i gyd amdano, nes dilyn hwch at dderwen yn Nantlle. Ynddi eisteddai eryr, a phan ysgydwai ei hun, syrthiai cig pwdr ohono. Canodd Gwydion dri englyn iddo, a chyda phob un deuai’r eryr yn is, nes disgyn ar ei lin. Cyffyrddodd ef â’i hudlath, a safodd Lleu yno yn ei ffurf ei hun, yn ddim ond croen ac asgwrn. Gwnaeth meddygon gorau Gwynedd ef yn iach o fewn y flwyddyn.

Llech Ronw a choron Gwynedd#

Ni fynnai Lleu ddim gan Gronw ond yr un ergyd ag a roddodd ef. Safodd Gronw ar lan y Cynfal a gofyn yn unig am gael dal carreg rhyngddo a’r waywffon. Taflodd Lleu mor galed nes i’r waywffon fynd drwy’r garreg a thrwy Gronw, a gelwir y garreg a’i thwll yn Llech Ronw o hyd. Yna cymerodd Lleu ei diroedd yn ôl, ac mae’r chwedl yn gorffen: teyrnasodd arnynt yn llwyddiannus, ac wedi hynny bu’n arglwydd ar Wynedd.

Ei enw yn y tir#

Ei enw yw ffurf Gymraeg Lugus, a anrhydeddwyd ar draws tiroedd y Brythoniaid a Gâl, yr un enw â Lugh yr Iwerddon. Dinas Dinlle ar arfordir Arfon yw Dinas Dinlleu, caer Lleu, a Nantlle, lle cafodd Gwydion yr eryr, yw dyffryn Lleu. Mur Castell yw’r gaer Rufeinig a elwir Tomen y Mur, yn uchel uwchben Trawsfynydd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf