Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Math fab Mathonwy

Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arglwydd Gwynedd, meistr yr hud Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Math fab Mathonwy: Math, mab Mathonwy

Math fab Mathonwy

  • Math ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Mathonwy enw ei dad

Math fab Mathonwy oedd arglwydd Gwynedd, a’i chwedl ef yw Pedwaredd Gainc y Mabinogi. O’i lys yng Nghaer Dathyl yn Arfon teyrnasai gyda hud meistr a thegwch barnwr: llym pan wneid cam, parod i faddau pan dalwyd amdano.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TeyrnasGwynedd, a Phryderi’n teyrnasu yn y de
LlysCaer Dathyl yn Arfon
TeuluEwythr Gwydion, Gilfaethwy ac Arianrhod, plant ei chwaer Dôn
Yn y TrioeddEi hud ef yw’r cyntaf o’r Tri Phrif Hud

Yr arglwydd a glywai bob sibrwd#

Mae’r chwedl yn agor gyda dau beth rhyfedd. Ni allai Math fyw oni bai fod ei draed ym mhlyg croth morwyn, ac eithrio pan rwystrai rhyfel ef. A pha sibrwd bynnag a ddywedid yn unman, pa mor dawel bynnag, os cyfarfyddai’r gwynt ag ef, fe’i gwyddai Math. Ei forwyn draed oedd Goewin, merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn decaf ei hoes.

Rhyfel â’r de#

Aeth ei nai Gilfaethwy’n glaf o gariad at Goewin, a chafodd ei nai arall Gwydion ffordd i gael Math o’i lys: twyllodd Bryderi o Ddyfed o foch Annwn a dod â gwŷr y de i orymdeithio ar Wynedd. Aeth Math allan i ryfel. Cyfarfu’r byddinoedd ym Mhennardd yn Arfon, a daeth y rhyfel i ben pan syrthiodd Pryderi mewn gornest â Gwydion yn y Felenrhyd.

Cyfiawnder i Goewin#

Pan ddaeth Math adref, dywedodd Goewin wrtho beth a wnaed iddi tra bu i ffwrdd. Gwnaeth Math yn iawn â hi ar unwaith: cymerodd hi’n wraig a rhoi awdurdod iddi dros ei deyrnas. Yna trawodd ei neiaint â’i hudlath a’u hanfon i’r goedwig yn garw ac ewig, yna’n faedd a hwch, yna’n flaidd a bleiddast, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Wedi tair blynedd, a chyfiawnder wedi’i wneud, rhoddodd eu ffurf eu hunain yn ôl iddynt a maddau iddynt: roedd ganddynt ddigon o gywilydd.

Creu Blodeuwedd#

Pan dyngodd Arianrhod dynged ar ei mab Lleu na châi wraig o’r un hil sydd ar y ddaear, daeth Gwydion at Fath, a chasglodd dau ddewin mwyaf yr ynys flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain, a swyno ohonynt y forwyn decaf a welodd neb erioed. Galwasant hi’n Blodeuwedd. Rhoddodd Math gantref Dinodig i Leu i’w lywodraethu, a phan adferwyd Lleu wedi gwaywffon Gronw, aeth teyrnas Math iddo ef.

Caer Dathyl a gwlad Arfon#

Mae’r Bedwaredd Gainc wedi’i gosod yn nhir go iawn Gwynedd: Caer Dathyl, Caer Seon, Dinas Dinlle, Nantlle, Ardudwy, Penllyn a’r Ddwyryd. Mae’r Trioedd yn cyfrif hud Math fab Mathonwy, a ddysgodd i Wydion, yn gyntaf o Dri Phrif Hud Ynys Prydain. Ef yw hen frenin doeth y Mabinogi: y deddfwr sy’n adfer trefn pan fo eraill yn ei thorri.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf