Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Arglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.
Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gronw Pebr: Gronw ‘Pebr’
Gronw Pebr
Gronw Pebr oedd arglwydd Penllyn, y wlad o amgylch Llyn Tegid a’r Bala. Ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi ef yw’r heliwr a syrthiodd mewn cariad â Blodeuwedd, ac y trawodd ei waywffon Leu Llaw Gyffes i lawr; yn y diwedd wynebodd waywffon Lleu ei hun, ac mae llech ar afon Cynfal yn dal i ddwyn ei enw.FfynonellauGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Tiroedd | Penllyn, o amgylch Llyn Tegid |
| Ei gariad | Blodeuwedd |
| Ei lech | Llech Ronw, ar lan y Cynfal yn Ardudwy |
Un diwrnod tra oedd Lleu i ffwrdd yn llys Math, roedd Gronw’n hela a dilyn carw at afon Cynfal, islaw llys Lleu ym Mur Castell yn Ardudwy. Lladdodd y carw a’i flingo wrth i’r nos ddisgyn. Anfonodd Blodeuwedd i’w wahodd i mewn, am mai anghwrtais fyddai gadael i arglwydd fynd heibio’r adeg honno. Yr eiliad yr edrychasant ar ei gilydd, medd y chwedl, fe’u llanwyd â chariad.FfynonellauGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.Blodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Gyda’i gilydd cynlluniasant farw Lleu. Ni ellid lladd Lleu ond mewn un ffordd, a rhaid oedd gweithio ar y waywffon am flwyddyn gyfan, dim ond yn yr oriau pan oedd pawb yn yr offeren. Pan oedd yn barod, arhosodd Gronw y tu ôl i fryn uwchben y Cynfal tra daeth Blodeuwedd â Lleu i lan yr afon. Wrth i Leu sefyll ag un droed ar ymyl y gerwyn a’r llall ar fwch gafr, taflodd Gronw’r waywffon a’i daro.FfynonellauGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.Lleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.
Pan ddaeth Lleu yn ôl a Gwynedd yn codi gydag ef, aeth Gronw adref i Benllyn ac anfon i gynnig tir, aur ac arian yn iawn. Ni fynnai Lleu ddim ond yr un ergyd ag a gawsai. Gofynnodd Gronw i’w wŷr ei hun a gymerai unrhyw un yr ergyd drosto. Ni wnâi neb, ac mae’r Trioedd yn eu cofio fel un o Dri Anniwair Deulu Ynys Prydain.FfynonellauGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Felly wynebodd Gronw hi ei hun. Safodd ar lan y Cynfal lle safasai Lleu, a gofyn yn unig am gael dal llech fawr rhyngddo a’r ergyd. Taflodd Lleu y waywffon mor galed nes iddi fynd drwy’r llech a thrwy Gronw. ‘Ac yno y mae’r llech ar lan afon Cynfal yn Ardudwy, a’r twll drwyddi,’ medd y chwedl ar y diwedd, ‘ac am hynny y gelwir hi Llech Gronw.’FfynonellauGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Enwir Gronw yn yr hen gerdd Cad Goddeu yn ogystal â’r Trioedd. Ef yw cariad a chystadleuydd y Bedwaredd Gainc, arglwydd a safodd ei hun pan na safai neb arall drosto.FfynhonnellGronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf