Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Gronw Pebr

Arglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.

Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arglwydd Penllyn Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Gronw, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Gronw, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Gronw Pebr: Gronw ‘Pebr’

Gronw Pebr

  • Gronw ei enw ei hun
  • Pebr disglair

Gronw Pebr oedd arglwydd Penllyn, y wlad o amgylch Llyn Tegid a’r Bala. Ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi ef yw’r heliwr a syrthiodd mewn cariad â Blodeuwedd, ac y trawodd ei waywffon Leu Llaw Gyffes i lawr; yn y diwedd wynebodd waywffon Lleu ei hun, ac mae llech ar afon Cynfal yn dal i ddwyn ei enw.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TiroeddPenllyn, o amgylch Llyn Tegid
Ei gariadBlodeuwedd
Ei lechLlech Ronw, ar lan y Cynfal yn Ardudwy

Yr hela at y Cynfal#

Un diwrnod tra oedd Lleu i ffwrdd yn llys Math, roedd Gronw’n hela a dilyn carw at afon Cynfal, islaw llys Lleu ym Mur Castell yn Ardudwy. Lladdodd y carw a’i flingo wrth i’r nos ddisgyn. Anfonodd Blodeuwedd i’w wahodd i mewn, am mai anghwrtais fyddai gadael i arglwydd fynd heibio’r adeg honno. Yr eiliad yr edrychasant ar ei gilydd, medd y chwedl, fe’u llanwyd â chariad.

Y waywffon#

Gyda’i gilydd cynlluniasant farw Lleu. Ni ellid lladd Lleu ond mewn un ffordd, a rhaid oedd gweithio ar y waywffon am flwyddyn gyfan, dim ond yn yr oriau pan oedd pawb yn yr offeren. Pan oedd yn barod, arhosodd Gronw y tu ôl i fryn uwchben y Cynfal tra daeth Blodeuwedd â Lleu i lan yr afon. Wrth i Leu sefyll ag un droed ar ymyl y gerwyn a’r llall ar fwch gafr, taflodd Gronw’r waywffon a’i daro.

Y fintai na safai#

Pan ddaeth Lleu yn ôl a Gwynedd yn codi gydag ef, aeth Gronw adref i Benllyn ac anfon i gynnig tir, aur ac arian yn iawn. Ni fynnai Lleu ddim ond yr un ergyd ag a gawsai. Gofynnodd Gronw i’w wŷr ei hun a gymerai unrhyw un yr ergyd drosto. Ni wnâi neb, ac mae’r Trioedd yn eu cofio fel un o Dri Anniwair Deulu Ynys Prydain.

Llech Ronw#

Felly wynebodd Gronw hi ei hun. Safodd ar lan y Cynfal lle safasai Lleu, a gofyn yn unig am gael dal llech fawr rhyngddo a’r ergyd. Taflodd Lleu y waywffon mor galed nes iddi fynd drwy’r llech a thrwy Gronw. ‘Ac yno y mae’r llech ar lan afon Cynfal yn Ardudwy, a’r twll drwyddi,’ medd y chwedl ar y diwedd, ‘ac am hynny y gelwir hi Llech Gronw.’

Ei gofio#

Enwir Gronw yn yr hen gerdd Cad Goddeu yn ogystal â’r Trioedd. Ef yw cariad a chystadleuydd y Bedwaredd Gainc, arglwydd a safodd ei hun pan na safai neb arall drosto.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf