Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Cynon fab Clydno

Rhyfelwr o’r Hen Ogledd a glodforir yn Y Gododdin, ac yn rhamant Owain y marchog o lys Arthur a anfonodd ei chwedl am y ffynnon Owain ar ei antur.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250) Rhyfelwr y Gododdin ac adroddwr chwedl y ffynnon Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Y meini ym Mharc Bach, Dolbadarn, y dywedir mai bedd Cynon ydynt
Y meini ym Mharc Bach, Dolbadarn, y dywedir mai bedd Cynon ydynt · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC0

Ystyr yr enw

Cynon fab Clydno: Cynon, mab Clydno (Clydno Eidyn)

Cynon fab Clydno

  • Cynon ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Clydno enw ei dad: Clydno Eidyn

Roedd Cynon ap Clydno yn un o arwyr y Gododdin, un o’r ychydig a ddaeth yn ôl yn fyw o frwydr Catraeth, ac addawodd Aneirin iddo ‘gân o fawl parhaus’. Gwnaeth traddodiad Cymru ef yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, am ei gariad at Forfudd, merch Urien, ac yn un o dri chynghorwr doeth llys Arthur. Yn chwedl Iarlles y Ffynnon stori Cynon sy’n anfon Owain ar ei antur fawr.

PrydDiwedd y chweched ganrif
Ei dadClydno Eidyn, rheolwr Eidyn
Ei wladEidyn, o gwmpas Caeredin
Ei gariadMorfudd, merch Urien Rheged
Yn llys ArthurUn o’r Tri Chyngorfarchog

Mab Clydno Eidyn#

Roedd Cynon yn fab i Glydno Eidyn, rheolwr Eidyn, y wlad o gwmpas Caeredin yn yr Hen Ogledd, ac yn dywysog o linach Coel Hen, o’r un teulu mawr ag Urien Rheged a Llywarch Hen.

Yng Nghatraeth#

Pan anfonodd Mynyddog Mwynfawr ei osgordd o wŷr dethol o Ddin Eiddyn i Gatraeth, marchogodd Cynon gyda hwy. Mewn un fersiwn o’r Gododdin ef yw’r unig ryfelwr i oroesi, ac mewn un arall mae’n un o ddyrnaid a ddaeth adref gyda’r bardd Aneirin. Canodd Aneirin amdano:

A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti.

Aneirin, Y Gododdin

Drwy’r gân honno mae ei enw wedi byw am bedair canrif ar ddeg.

Cynon a Morfudd#

Cofiai traddodiad Cymru wedyn gariad mawr Cynon at Forfudd, merch Urien Rheged a gefeilles Owain. Am y cariad hwnnw mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli, a garai Fflur, a Thrystan fab Tallwch, a garai Esyllt. Mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo. Enwai beirdd yr Oesoedd Canol ef yn aml, a chymharodd y bardd Gruffudd ap Maredudd o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd.

Cynghorwr Arthur#

Yn llys Arthur, medd y Trioedd, roedd Cynon yn un o’r Tri Chyngorfarchog, gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’.

Y stori a ddechreuodd antur Owain#

Yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, mae Arthur yn cynnal llys yng Nghaerllion, ac wedi’r pryd mae Cynon yn adrodd wrth y cwmni am ei daith i ymyl y byd: caer ddisglair ger y môr, ceidwad y goedwig a reolai’r anifeiliaid gwyllt, a ffynnon dan goeden fawr, lle dygai llech garreg wedi’i gwlychu storm o daranau a chenllysg i lawr a galw marchog du i’w hamddiffyn. Mae stori Cynon yn anfon Owain i chwilio am y ffynnon drosto’i hun, a phan na ddaw Owain yn ôl, Cynon sy’n tywys Arthur a’i lu i’w gael.

Ei fedd#

Mae Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin, sy’n enwi gorffwysfannau arwyr y Brythoniaid, yn enwi bedd Cynon yn eu plith.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf