Y meini ym Mharc Bach, Dolbadarn, y dywedir mai bedd Cynon ydynt · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC0
Ystyr yr enw
Cynon fab Clydno: Cynon, mab Clydno (Clydno Eidyn)
Cynon fab Clydno
Cynonei enw ei hun
fabmabo mab (treiglad meddal: m → f)
Clydnoenw ei dad: Clydno Eidyn
2 munud o ddarllen
Roedd Cynon ap Clydno yn un o arwyr y Gododdin, un o’r ychydig a ddaeth yn ôl yn fyw o frwydr Catraeth, ac addawodd Aneirin iddo ‘gân o fawl parhaus’. Gwnaeth traddodiad Cymru ef yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, am ei gariad at Forfudd, merch Urien, ac yn un o dri chynghorwr doeth llys Arthur. Yn chwedl Iarlles y Ffynnon stori Cynon sy’n anfon Owain ar ei antur fawr.FfynonellauCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.Y Gododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfres o farwnadau i wŷr y Gododdin a fu farw’n ymladd yr Eingl yng Nghatraeth tua OC 600; fe’u priodolir i Aneirin; mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, o ail hanner y 13eg ganrif; 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn (Caeredin) ac ymosod ar Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol; mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a oroesodd; mae’r medd yn sefyll am y cyfan a gafodd y rhyfelwyr gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau; mae pennill sy’n moli Gwawrddur yn sôn am Arthur, a gallai fod, os yw’n wreiddiol, y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; y golygiad dibynadwy cyntaf oedd Canu Aneirin Ifor Williams, 1938; darllenodd Williams enw’r rheolwr fel Mynyddog Mwynfawr.
Roedd Cynon yn fab i Glydno Eidyn, rheolwr Eidyn, y wlad o gwmpas Caeredin yn yr Hen Ogledd, ac yn dywysog o linach Coel Hen, o’r un teulu mawr ag Urien Rheged a Llywarch Hen.FfynonellauCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.Bonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.
Pan anfonodd Mynyddog Mwynfawr ei osgordd o wŷr dethol o Ddin Eiddyn i Gatraeth, marchogodd Cynon gyda hwy. Mewn un fersiwn o’r Gododdin ef yw’r unig ryfelwr i oroesi, ac mewn un arall mae’n un o ddyrnaid a ddaeth adref gyda’r bardd Aneirin. Canodd Aneirin amdano:
A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti.
Aneirin, Y Gododdin
Drwy’r gân honno mae ei enw wedi byw am bedair canrif ar ddeg.FfynonellauCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.Y Gododdin ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfres o farwnadau i wŷr y Gododdin a fu farw’n ymladd yr Eingl yng Nghatraeth tua OC 600; fe’u priodolir i Aneirin; mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, o ail hanner y 13eg ganrif; 300 neu 363 o ryfelwyr dethol, a wleddodd am flwyddyn yn Nin Eidyn (Caeredin) ac ymosod ar Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol; mewn un fersiwn dim ond Cynon ap Clydno a oroesodd; mae’r medd yn sefyll am y cyfan a gafodd y rhyfelwyr gan eu harglwydd, a dalwyd yn ôl â theyrngarwch hyd angau; mae pennill sy’n moli Gwawrddur yn sôn am Arthur, a gallai fod, os yw’n wreiddiol, y cyfeiriad cynharaf at y Brenin Arthur; y golygiad dibynadwy cyntaf oedd Canu Aneirin Ifor Williams, 1938; darllenodd Williams enw’r rheolwr fel Mynyddog Mwynfawr.
Cofiai traddodiad Cymru wedyn gariad mawr Cynon at Forfudd, merch Urien Rheged a gefeilles Owain. Am y cariad hwnnw mae’r Trioedd yn ei gyfrif yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli, a garai Fflur, a Thrystan fab Tallwch, a garai Esyllt. Mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo. Enwai beirdd yr Oesoedd Canol ef yn aml, a chymharodd y bardd Gruffudd ap Maredudd o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd.FfynhonnellCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.
Yn llys Arthur, medd y Trioedd, roedd Cynon yn un o’r Tri Chyngorfarchog, gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’.FfynhonnellCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.
Yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, mae Arthur yn cynnal llys yng Nghaerllion, ac wedi’r pryd mae Cynon yn adrodd wrth y cwmni am ei daith i ymyl y byd: caer ddisglair ger y môr, ceidwad y goedwig a reolai’r anifeiliaid gwyllt, a ffynnon dan goeden fawr, lle dygai llech garreg wedi’i gwlychu storm o daranau a chenllysg i lawr a galw marchog du i’w hamddiffyn. Mae stori Cynon yn anfon Owain i chwilio am y ffynnon drosto’i hun, a phan na ddaw Owain yn ôl, Cynon sy’n tywys Arthur a’i lu i’w gael.FfynhonnellCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.
Mae Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin, sy’n enwi gorffwysfannau arwyr y Brythoniaid, yn enwi bedd Cynon yn eu plith.FfynhonnellCynon ap Clydno ↗Wikipedia (Saesneg)Cynon ap Clydno, arwr o draddodiad Cymru, mab Clydno Eiddin, rheolwr Eidyn yn yr Hen Ogledd; mae’r Gododdin yn ei enwi ymhlith y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl yng Nghatraeth, ac fel un o’r goroeswyr gyda’r bardd Aneirin: ‘A Chynon, fel brwyn y syrthient o flaen ei law. O fab Clydno, cân o fawl parhaus a ganaf i ti’; mae gweithiau diweddarach yn sôn am ei gariad mawr at Forfudd, merch Urien Rheged a gefell Owain, sy’n ei wneud yn un o Dri Serchog Ynys Prydain, gyda Chaswallon fab Beli a Thrystan fab Tallwch, ac mae rhai hanesion yn gwneud Morfudd yn wraig iddo; yn llys Arthur mae’n un o Dri Chyngorfarchog gydag Aron fab Cynfarch a Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn, a phryd bynnag y gweithredai Arthur ar eu cyngor ‘ni chafodd ddim ond llwyddiant’; enwir ef yn aml gan feirdd yr Oesoedd Canol, ac mae Gruffudd ap Maredudd yn cymharu ei angerdd ei hun ag eiddo Cynon at Forfudd; enwir ei fedd yn Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin; yn Owain, neu Iarlles y Ffynnon, yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Cynon yn adrodd hanes ei daith i’r gaer ddisglair a’r ffynnon sy’n anfon Owain ar ei antur, ac yn tywys llu Arthur i chwilio am Owain.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.