Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Un o’r tair rhamant

Owain, neu Iarlles y Ffynnon

Yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Owain fab Urien yn clywed am ffynnon ym mhen draw’r byd, yn ennill ei harglwyddes, yn ei hanghofio, yn colli ei bwyll yn y diffeithwch, ac yn ei hennill yn ôl â llew wrth ei ochr.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Y chwedlOwain, neu Iarlles y Ffynnon
Ei phoblOwain fab Urien, Cynon fab Clydno, Iarlles y Ffynnon, Luned, y Brenin Arthur, Gwenhwyfar, Cai, Gwalchmai
Ei gwladLlys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, a gwlad hud ym mhen draw’r byd
Fe’i cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest
Ei hysgrifennuDiwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg
Ei chefnder FfrangegYvain, le Chevalier au Lion, gan Chrétien de Troyes

1. Chwedl Cynon

Roedd yr ymerawdwr Arthur yng Nghaerllion ar Wysg. Un diwrnod eisteddai yn ei ystafell gydag Owain fab Urien, Cynon fab Clydno a Chai fab Cynyr, tra gwniai Gwenhwyfar a’i morynion wrth y ffenestr. Syrthiodd Arthur i gysgu, ac adroddodd Cynon stori yn ei erbyn ei hun. Marchogasai i ben draw’r byd, meddai, a chael croeso mewn caer ddisglair. Anfonodd ei westeiwr ef ymlaen at ŵr du ag un troed ac un llygad ar ganol ei dalcen, ceidwad y goedwig, a alwai’r anifeiliaid gwyllt ato â dyrnod ar garw. Dangosodd y gŵr du iddo’r ffordd at ffynnon dan bren mawr, â llech farmor wrth ei hymyl a ffiol arian ar gadwyn arian.

‘Bwrw lond y ffiol o ddŵr ar y llech,’ dywedwyd wrtho, ‘a chlywi daran fawr, a chawod o genllysg mor oer mai prin y byddi fyw drwyddi. Yna daw’r adar a chanu ar y pren, ac ni chlywaist erioed ganu mor felys.’ Digwyddodd hyn oll. Yna daeth marchog mewn melfed du yn marchogaeth march du, a’i fwrw i’r llawr, a chymryd ei farch. Cerddodd Cynon adref mewn cywilydd.

2. Y ffynnon

Yn fore drannoeth marchogodd Owain allan ar ei ben ei hun a chael popeth fel y dywedasai Cynon: y gaer, y gŵr du, y ffynnon, y storm, yr adar. Daeth y marchog du, ac ymladdasant nes torri eu gwaywffyn, a thrawodd Owain ef drwy ei helm hyd yr ymennydd. Trodd y marchog a ffoi, wedi’i glwyfo’n angheuol, ac ymlidiodd Owain ef i ddinas fawr ddisglair. Marchogodd y marchog i mewn dan y porth, a disgynnodd y dorlliddiart y tu ôl iddo, gan dorri march Owain yn ddau y tu ôl i’r cyfrwy, a daliwyd Owain rhwng y ddau borth.

3. Modrwy Luned

Daeth morwyn felynwallt at y porth. Luned oedd hi, a chofiai i Owain fod yn garedig wrthi unwaith yn llys Arthur, pan na siaradai neb arall â hi. Rhoddodd fodrwy iddo. ‘Dod y maen o fewn dy law a chau dy ddwrn amdano,’ meddai, ‘a thra cuddi di ef, fe’th guddia di.’ Daeth gwŷr y ddinas i’w ladd ac ni chawsant neb. Cuddiodd Luned ef yn ei hystafell a gofalu amdano.

Y noson honno bu farw arglwydd y gaer o’i glwyf, a gwelodd Owain ei weddw, Iarlles y Ffynnon, yn ei galar, a’i charu. Aeth Luned at ei meistres: rhaid oedd cael amddiffynnydd i’r ffynnon, neu collai ei thiroedd. Daeth ag Owain ati, a phriododd yr Iarlles ef, ac am dair blynedd cadwodd y ffynnon rhag pob marchog a ddeuai.

4. Tair blynedd yn angof

Hiraethodd Arthur am Owain, a daeth gyda’i lu i chwilio amdano. Wrth y ffynnon bwriodd Owain Gai i’r llawr, ac yna ymladd â Gwalchmai am dridiau heb i’r naill adnabod y llall, nes i helm Gwalchmai syrthio. Croesawodd Owain Arthur i’w gaer, a gofyn caniatâd ei wraig i fynd i lys Arthur am dri mis. Arhosodd dair blynedd. Yna marchogodd morwyn i’r neuadd ar farch gwinau, tynnu’r fodrwy oddi ar ei fys, a’i alw’n dwyllwr ac yn fradwr o flaen pawb. Bu cywilydd ar Owain, ac aeth ymaith i leoedd gwyllt y byd, a byw gyda’r anifeiliaid nes bod ei ddillad a’i nerth a’i bwyll wedi darfod.

5. Y llew

Cafodd iarlles weddw ef yn noeth a nychlyd wrth ei pharc, ac irodd ei llawforwyn ef ag ennaint gwerthfawr, a daeth ato’i hun. Amddiffynnodd ei thiroedd rhag iarll a oedd yn eu cymryd, ac ni fynnai aros i’w phriodi. Wrth farchogaeth ymlaen, clywodd waedd mewn coed a chael sarff yn ymosod ar lew wrth graig. Lladdodd Owain y sarff, ac o hynny ymlaen dilynodd y llew ef fel milgi, a hela iddo, ac ymladd wrth ei ochr.

Cafodd Luned wedi’i chau mewn cell garreg, i’w llosgi drannoeth am iddi siarad drosto. Ymladdodd Owain â’r ddau lanc a’i cyhuddodd, gyda chymorth y llew, a’i hachub. Gorchfygodd y Du Traws a rhyddhau pedair gwraig ar hugain a ddaliai’n gaeth. Yna aeth ag Iarlles y Ffynnon i lys Arthur, a bu hi’n wraig iddo tra bu fyw.

6. Owain a’i frain

‘Ac wedi hynny,’ medd diwedd y chwedl, ‘aeth Owain i’w gyfoeth ei hun. Sef oedd hynny, tri chant cleddyf Cenferchyn a’r frânes. A pha le bynnag yr âi Owain â’r rhain, gorfod a wnâi.’

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Brenin go iawn ar Reged yng ngogledd Prydain ar ddiwedd y chweched ganrif oedd Owain fab Urien. Canodd Taliesin ei glod a’i farwnad, ac mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn ei gofio’n rhyfelwr mawr. Erbyn y ddeuddegfed ganrif roedd wedi dod yn un o wŷr Arthur yn y traddodiad, gyda’i frain enwog. Mae Owain yn un o’r tair rhamant Gymraeg, gyda Pheredur a Geraint. Rhannant eu storïau â thair cerdd gan Chrétien de Troyes, a bu ysgolheigion yn dadlau ers tro pa rai a ddaeth gyntaf. Cred y rhan fwyaf erbyn hyn i’r chwedleuwyr Cymraeg a Ffrangeg ill dau dynnu ar hen chwedlau am Arthur o Gymru a Llydaw.

A thra cuddi di ef, fe’th guddia di.

Luned wrth Owain

Lleoedd y chwedl

1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Caerllion ar Wysg

    Llys Arthur ar ddechrau a diwedd y chwedl: Caerllion ar Wysg, a’i hamffitheatr Rufeinig a alwai traddodiad yn Ford Gron Arthur.Caerllion ar Wysg

  2. Rheged

    Teyrnas Owain ei hun yng ngogledd Prydain, o gwmpas Caerliwelydd a’r Solway, lle’r oedd ei dad Urien yn frenin.

  3. Y Ffynnon

    Ym mhen draw’r byd, medd y chwedl. Yn y gerdd Ffrangeg mae yng nghoedwig Brocéliande yn Llydaw.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf