Y cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Yr eglwys yn Llanfair Talhaearn, y pentref sy’n dwyn ei enw, llun gan John Thomas · Llun: Wikimedia Commons · John Thomas, National Library of Wales, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Talhaearn Tad Awen: Talhaearn, ‘Tad Awen’
Talhaearn Tad Awen
Talhaearnei enw ei hun
Tadtad
Awenawen
2 munud o ddarllen
Talhaearn Tad Awen yw’r bardd cyntaf a enwir yn yr iaith Gymraeg. Yng nghanol y chweched ganrif, pan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd, safai ar ben pum bardd mawr y Brythoniaid, ac Aneirin a Thaliesin oedd gwŷr iau ei oes. Ni ddaeth yr un o’i ganeuon i lawr atom, ond mae ei deitl yn dangos sut yr anrhydeddai’r beirdd a ddaeth ar ei ôl ef: ef oedd tad yr awen, rhodd barddoniaeth ei hun.FfynhonnellTalhaearn Tad Awen ↗Wikipedia (Saesneg)Talhaearn Tad Awen (bl. canol y chweched ganrif), yn ôl ffynonellau Cymraeg canoloesol bardd Brythonig enwog; un o’r cynharaf, os nad y cynharaf, o’r beirdd a enwir a gyfansoddodd ac a ddatganodd yn Gymraeg; efallai fod Aneirin a Thaliesin yn gyfoeswyr ychydig yn iau iddo, o genhedlaeth gyntaf y Cynfeirdd; nid oes cerdd o’i eiddo wedi goroesi; yr Historia Brittonum: ‘Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg’; ystyr Tataguen, Tad Awen yn ddiweddarach, yw ‘tad yr awen’, ac mae ei enw, sy’n rhannu tal â Thaliesin, yn golygu ‘talcen disglair’; mae’r darn yn gosod y pum bardd yng nghanol y chweched ganrif, pan ymladdai Eudeyrn yn erbyn Ida o Frynaich a phan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd; mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt; yn fersiwn Llyfr Gwyn Rhydderch o’r Trioedd mae ei noddwr Heiden yn ‘ŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’.
Mae Hanes y Brythoniaid, wrth sôn am y dyddiau pan deyrnasai Ida ar Eingl Brynaich a phan ymladdai pennaeth Brythonig o’r enw Eudeyrn yn ddewr yn eu herbyn, yn enwi beirdd yr oes honno, a Thalhaearn sy’n dod gyntaf:
Tunc Talhaern Tat Aguen in poemate claruit, et Neirin, et Taliessin, et Bluchbard, et Cian qui vocatur Gueinth Guaut, simul uno tempore in poemate Brittanico claruerunt. Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg.
Historia Brittonum, pennod 62
Mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt i gyd, efallai’r meistr y dysgodd y beirdd iau eu crefft dano.FfynonellauTalhaearn Tad Awen ↗Wikipedia (Saesneg)Talhaearn Tad Awen (bl. canol y chweched ganrif), yn ôl ffynonellau Cymraeg canoloesol bardd Brythonig enwog; un o’r cynharaf, os nad y cynharaf, o’r beirdd a enwir a gyfansoddodd ac a ddatganodd yn Gymraeg; efallai fod Aneirin a Thaliesin yn gyfoeswyr ychydig yn iau iddo, o genhedlaeth gyntaf y Cynfeirdd; nid oes cerdd o’i eiddo wedi goroesi; yr Historia Brittonum: ‘Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg’; ystyr Tataguen, Tad Awen yn ddiweddarach, yw ‘tad yr awen’, ac mae ei enw, sy’n rhannu tal â Thaliesin, yn golygu ‘talcen disglair’; mae’r darn yn gosod y pum bardd yng nghanol y chweched ganrif, pan ymladdai Eudeyrn yn erbyn Ida o Frynaich a phan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd; mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt; yn fersiwn Llyfr Gwyn Rhydderch o’r Trioedd mae ei noddwr Heiden yn ‘ŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.
Hen sillafiad Lladin ei deitl, Tataguen, yw’r Gymraeg Tad Awen. Awen yw’r gair Cymraeg am ysbrydoliaeth farddol, yr ysbryd y credai’r beirdd a ddeuai arnynt wrth ganu, a chofid Talhaearn fel ei thad. Mae ei enw ei hun yn rhannu ei ran gyntaf, tal, ag enw Taliesin, ‘talcen disglair’.FfynhonnellTalhaearn Tad Awen ↗Wikipedia (Saesneg)Talhaearn Tad Awen (bl. canol y chweched ganrif), yn ôl ffynonellau Cymraeg canoloesol bardd Brythonig enwog; un o’r cynharaf, os nad y cynharaf, o’r beirdd a enwir a gyfansoddodd ac a ddatganodd yn Gymraeg; efallai fod Aneirin a Thaliesin yn gyfoeswyr ychydig yn iau iddo, o genhedlaeth gyntaf y Cynfeirdd; nid oes cerdd o’i eiddo wedi goroesi; yr Historia Brittonum: ‘Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg’; ystyr Tataguen, Tad Awen yn ddiweddarach, yw ‘tad yr awen’, ac mae ei enw, sy’n rhannu tal â Thaliesin, yn golygu ‘talcen disglair’; mae’r darn yn gosod y pum bardd yng nghanol y chweched ganrif, pan ymladdai Eudeyrn yn erbyn Ida o Frynaich a phan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd; mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt; yn fersiwn Llyfr Gwyn Rhydderch o’r Trioedd mae ei noddwr Heiden yn ‘ŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’.
Mae Talhaearn yn ymddangos yn y Trioedd hefyd. Yn y fersiwn a gedwir yn Llyfr Gwyn Rhydderch ei noddwr oedd arglwydd o’r Gogledd o’r enw Heiden, ‘y gŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’. Beth bynnag sydd y tu ôl i’r geiriau rhyfedd, maent yn dangos mor hael y gwobrwyid beirdd mawr y Brythoniaid, ac mor uchel y prisid y cyntaf ohonynt.FfynhonnellTalhaearn Tad Awen ↗Wikipedia (Saesneg)Talhaearn Tad Awen (bl. canol y chweched ganrif), yn ôl ffynonellau Cymraeg canoloesol bardd Brythonig enwog; un o’r cynharaf, os nad y cynharaf, o’r beirdd a enwir a gyfansoddodd ac a ddatganodd yn Gymraeg; efallai fod Aneirin a Thaliesin yn gyfoeswyr ychydig yn iau iddo, o genhedlaeth gyntaf y Cynfeirdd; nid oes cerdd o’i eiddo wedi goroesi; yr Historia Brittonum: ‘Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg’; ystyr Tataguen, Tad Awen yn ddiweddarach, yw ‘tad yr awen’, ac mae ei enw, sy’n rhannu tal â Thaliesin, yn golygu ‘talcen disglair’; mae’r darn yn gosod y pum bardd yng nghanol y chweched ganrif, pan ymladdai Eudeyrn yn erbyn Ida o Frynaich a phan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd; mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt; yn fersiwn Llyfr Gwyn Rhydderch o’r Trioedd mae ei noddwr Heiden yn ‘ŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’.
Ni adawodd ei enw Gymru erioed. Mae pentref Llanfair Talhaearn yn ei ddwyn, a chymerodd y bardd John Jones o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a aned yn yr Harp Inn yno yn 1810, yr enw barddol Talhaiarn. Ysgrifennodd rai o eiriau caneuon Cymraeg mwyaf hoff ei oes, ac fel pensaer gweithiodd i Syr Joseph Paxton ar godi’r Palas Grisial.FfynhonnellTalhaiarn (John Jones) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 19 Ionawr 1810 yn nhafarn yr Harp, Llanfair Talhaearn. Bardd geiriau caneuon Cymraeg, a phensaer a gyflogwyd gan Syr Joseph Paxton i oruchwylio codi’r Palas Grisial.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.