Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 872
Brenin Brythoniaid y Clud, a ddaliodd Alclud, Craig Dumbarton, am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.
Llun: Dau gopa Craig Dumbarton, Alclud, a ddaliodd y Brenin Arthgal yn erbyn y Llychlynwyr yn 870 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud →

Ystyr yr enw
Arthgal ap Dyfnwal: Arthgal, mab Dyfnwal
Arthgal ap Dyfnwal
Roedd Arthgal fab Dyfnwal yn frenin ar Frythoniaid y Clud yn y nawfed ganrif, yr olaf i deyrnasu o Alclud, craig fawr Dumbarton a fu’n sedd ei gyndadau er dyddiau Rhydderch Hael. Yn 870 daliodd y graig am bedwar mis yn erbyn dau o frenhinoedd Llychlynnaidd mwyaf ofnus yr oes, ac wedi iddi syrthio cariodd ei linach y deyrnas ymlaen o Govan fel teyrnas Ystrad Clud.FfynonellauArthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.The Annals of Ulster, the year 870 ↗Corpus Testunau Electronig, Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)Gwarchae Ail Cluaithe, Alclud, gan y Llychlynwyr: gwarchaeodd Amlaíb ac Ímar, dau frenin y Llychlynwyr, ar y gaer, a’i chipio ymhen pedwar mis.
| Pryd | Bu farw 872 |
|---|---|
| Teyrnas | Alclud, wedyn Ystrad Clud |
| Ei dad | Dyfnwal ap Rhydderch |
| Ei fab | Rhun |
| Ei gaer | Craig Dumbarton |
Mae’r achau Cymraeg a gedwir yn llawysgrif Harley yn rhoi llinach Arthgal: roedd yn fab i Ddyfnwal fab Rhydderch, o linach hir o frenhinoedd Brythoniaid y Clud. Eu hiaith oedd Cymbrieg yr Hen Ogledd, yn perthyn yn agos i’r Gymraeg, ac roedd yr hen lyfrau Cymraeg yn eu cyfrif ymhlith eu pobl eu hunain.FfynonellauArthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.Cumbric ↗Wikipedia (Saesneg)Iaith Frythonig yr Hen Ogledd; wedi mynd erbyn y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Cumbria o’r Cumbri, ‘cyd-wladwyr’. Enwau lleoedd: Lanark o llannerch, Penrith pen + rhyd, Ecclefechan ag eglwys, Blencathra â blaen. Daw hen rifau cyfrif gogledd Lloegr o iaith Frythonig agos at y Gymraeg.
Tua 849, yn amser Arthgal neu ei dad, mae Cronicl Brenhinoedd Alba yn cofnodi Brythoniaid y Clud yn cyrraedd Dunblane ar ffin y Pictiaid. Dyma’r tro cyntaf mewn can mlynedd i’r croniclau sôn amdanynt, ac mae’n awgrymu teyrnas yn tyfu mewn grym tra oedd ei chymdogion yn gwegian dan ymosodiadau’r Llychlynwyr.FfynhonnellArthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.
Yn 870 daeth Amlaíb ac Ímar, brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn, â’u llynghesau i fyny’r Clud a gwarchae ar Alclud. Mae Annalau Ulster yn cofnodi i’r gwarchae bara pedwar mis, ac mae’r annalau Gwyddelig yn dweud mai dim ond pan sychodd y ffynnon ar ei chopa y cipiwyd y graig. Galarwyd am gwymp y gaer mor bell i ffwrdd â Chymru: mae’r Annales Cambriae yn ei gofnodi mewn un llinell, ‘Torrwyd caer Alclud gan y paganiaid’, ac mae Brut y Tywysogion yn ei gofnodi hefyd.FfynonellauThe Annals of Ulster, the year 870 ↗Corpus Testunau Electronig, Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)Gwarchae Ail Cluaithe, Alclud, gan y Llychlynwyr: gwarchaeodd Amlaíb ac Ímar, dau frenin y Llychlynwyr, ar y gaer, a’i chipio ymhen pedwar mis.Annales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid.Arthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.
Collwyd y Graig, ond bu’r deyrnas fyw. Symudodd ei chanolfan frenhinol i fyny’r afon i Govan a Partick, a chymerodd y deyrnas enw newydd o ddyffryn y Clud, Ystrad Clud. Pan fu farw Arthgal yn 872, wedi ei ladd ar orchymyn Causantín, brenin y Pictiaid, galwodd yr annalau Gwyddelig ef yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud, y tro cyntaf y defnyddiwyd y teitl hwnnw.FfynonellauArthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.Govan Stones ↗Wikipedia; cedwir y meini yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow (thegovanstones.org.uk) (Saesneg)Arch garreg, pum carreg gefngrwm, pedair croes sefyll a llawer o slabiau croes o’r 9fed i’r 11eg ganrif, y credir eu bod yn cofio rheolwyr teyrnas Frythonig Ystrad Clud, a symudodd ei chanolfan i fyny’r Clud i Govan wedi cwymp Craig Dumbarton yn 870.
Dilynwyd Arthgal yn frenin gan ei fab Rhun, a oedd yn briod â chwaer i Causantín, ac ef yw’r brenin olaf a enwir yn yr hen ach Gymraeg. Teyrnasodd brenhinoedd Ystrad Clud ymlaen o Govan am gant a hanner o flynyddoedd eto, ac mae meini cerfiedig a meini cefngrwm Hen Eglwys Govan yn dal i’w cofio.FfynonellauArthgal ap Dyfnwal ↗Wikipedia (Saesneg)Arthgal ap Dyfnwal (bu farw 872), brenin Alclud yn y nawfed ganrif, o linach hir o reolwyr teyrnas Frythonig Alclud; mae achau Harley yn ei wneud yn fab i Ddyfnwal ap Rhydderch; tua 849, yn ôl Cronicl Brenhinoedd Alba, cyrhaeddodd y Brythoniaid Dunblane ar ffin ddeheuol y Pictiaid, dan Arthgal neu ei dad, y cofnod cyntaf o weithgarwch Brythonig er canol yr wythfed ganrif, arwydd efallai fod Alclud yn ymestyn ei grym; yn 870 gwarchaewyd ar gaer ynys Alclud gan y brenhinoedd Llychlynnaidd Amlaíb ac Ímar, a syrthiodd ymhen pedwar mis; dywed Annalau Darniog Iwerddon iddi syrthio dim ond wedi i’r ffynnon sychu; mae’r ffynonellau Cymraeg, yr Annales Cambriae, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion, hefyd yn ei chofnodi; yn 871 dychwelodd y brenhinoedd Llychlynnaidd i Iwerddon gyda dau gant o longau a llawer o gaethion; symudodd y brifddinas wedyn i fyny’r Clud i Govan a Partick, a daeth y deyrnas i’w galw’n Ystrad Clud; gelwir Arthgal yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud ar ei farw yn 872, y defnydd cyntaf o’r teitl hwnnw yn y ffynonellau Gwyddelig; dywed Annalau Ulster iddo gael ei ladd ar anogaeth Causantín mac Cináeda, brenin y Pictiaid; ei fab Rhun, a briododd chwaer Causantín, yw’r brenin olaf a enwir yn ach Harley.Govan Stones ↗Wikipedia; cedwir y meini yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow (thegovanstones.org.uk) (Saesneg)Arch garreg, pum carreg gefngrwm, pedair croes sefyll a llawer o slabiau croes o’r 9fed i’r 11eg ganrif, y credir eu bod yn cofio rheolwyr teyrnas Frythonig Ystrad Clud, a symudodd ei chanolfan i fyny’r Clud i Govan wedi cwymp Craig Dumbarton yn 870.Owain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Mae’r Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif yn ei enwi’n Eugenius Calvus, brenin gwŷr y Clud, yn ymladd gyda Malcolm, brenin yr Alban, pan drechasant y Saeson yn Carham yn 1018.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Erthygl: Yr Hen Ogledd → Brenhinoedd Rheged → Brenhinoedd Ystrad Clud → Coeden deulu Gwŷr y Gogledd →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf