Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 8th century (wedi’i gofnodi) Y brenin a adenillodd Bowys Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Piler Eliseg ger Llangollen
Piler Eliseg ger Llangollen · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Elisedd ap Gwylog: Elisedd, mab Gwylog

Elisedd ap Gwylog

  • Elisedd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gwylog enw ei dad

Roedd Elisedd ap Gwylog yn frenin Powys yn yr wythfed ganrif a adenillodd ei deyrnas oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Gan mlynedd ar ei ôl cododd ei or-ŵyr Cyngen groes garreg fawr er anrhydedd iddo ger Llangollen, ac mae Piler Eliseg, sy’n dal i sefyll ar ei dwmpath yn nyffryn Glyn y Groes, yn cario’r hanes hynaf am frenhinoedd Powys.

PrydBu farw tua 755
TeyrnasPowys
Ei dadGwylog ap Beli
Ei fabBrochfael
Ei gofebPiler Eliseg

O linach Brochwel#

Roedd Elisedd yn fab i Wylog fab Beli, o linach Brochwel Ysgithrog, brenin mawr Powys yn oes y saint. Ysgrifennwyd ei enw’n Eliseg ar y piler, sy’n ymddangos yn llithriad gan y cerfiwr: yn yr achau Elisedd ydyw, a ddaeth ymhen amser yn Elise ac Elis.

Â’i gleddyf ac â thân#

Yn yr wythfed ganrif roedd Powys dan bwysau trwm gan deyrnas fawr Mersia, a oedd yn gwthio tua’r gorllewin at fryniau Cymru. Ymladdodd Elisedd yn ôl ac ennill. Mae’r arysgrif a gododd ei or-ŵyr yn dweud iddo ‘gasglu ynghyd etifeddiaeth Powys’ a’i chymryd ‘allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân’.

Arwyddion Powys#

Mae hen gerddi’n rhoi i Elisedd goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys. Fe’i dilynwyd yn frenin gan ei fab Brochfael, a Brochfael gan ei fab Cadell, tad Cyngen.

Piler Eliseg#

Yn y nawfed ganrif cododd Cyngen groes dal â choes gron mewn dyffryn yn Iâl er cof am ei hen daid, a cherfio arni arysgrif Ladin hir. Mae’n dechrau: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg.’ Mae’n olrhain llinach Powys yn ôl at Wrtheyrn ac at Facsen Wledig, ac mae’n gorffen: ‘Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg.’

Croes a roddodd ei henw#

Rhoddodd y groes ei henw i’r dyffryn, Pant y Groes, ac i’r abaty a sefydlodd tywysogion Powys yno ganrifoedd yn ddiweddarach, Glyn y Groes. Fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref, ond roedd Edward Lhuyd wedi copïo’r arysgrif yn 1696, a chodwyd rhan uchaf y goes eto yn 1779. Wrth gloddio oddi tani rhwng 2010 a 2012, canfu archaeolegwyr ei bod yn sefyll ar garnedd gladdu a godwyd tua 2000 CC, fel bod Cyngen wedi gosod cofeb ei gyndad ar le a oedd eisoes yn hynafol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych
d. 855

Cyngen ap Cadell

Y brenin a gododd Biler Eliseg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Cyngen ap Cadell

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf