Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Glyn y Groes

Abaty Sistersaidd tywysogion gogledd Powys, a sefydlwyd yn 1201 ger Llangollen ac a enwyd ar ôl Colofn Eliseg. Canmolai’r beirdd ei wleddoedd, a threuliodd Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yma.

Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1201 52.985° N, 3.187° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Glyn y Groes: glyn y groes, ar ôl Piler Eliseg gerllaw; mae’r Lladin Valle Crucis yn dweud yr un peth

Glyn y Groes

  • Glyn glyn
  • y y fannod
  • Groes croeso croes (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Abaty Glyn y Groes ar lan afon Eglwyseg dan Greigiau Eglwyseg, i’r gogledd o Langollen. Fe’i sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, a daeth i fri yn y 15fed ganrif am ei ddysg, ei groeso i’r beirdd a’i lyfrgell o lawysgrifau Cymraeg.

Sefydlwyd1201, gan Fadog ap Gruffudd Maelor
EnwGlyn y Groes, ar ôl Colofn Eliseg
MynaichTua 20 o fynaich a 40 o frodyr lleyg

Glyn y groes

Mae’r abaty’n cymryd ei enw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog. Glyn y Groes oedd yr abaty Sistersaidd olaf a sefydlwyd yng Nghymru, gan ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng.

Abaty Powys Fadog

Yng nghwmwd Iâl, Glyn y Groes oedd calon ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân dros y dyffryn ei chadarnle. Claddwyd y Tywysog Madog yn ei abaty yn 1236. Mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon o’r eglwys gael ei chwblhau gan yr Abad Adda, rhwng 1330 a 1344.

Cartref y beirdd

Yn y 15fed ganrif ffynnai Glyn y Groes, a chanmolai’r beirdd ei fwyd a’i groeso. Daeth Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn i gyd yma, a chanodd Lewys Môn i’w abad. Treuliodd Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yma tua 1493, a chanodd Gutun Owain ei farwnad. Claddwyd Lewys Môn hefyd yng Nglyn y Groes.

Yr hyn sydd wedi goroesi

Caewyd yr abaty yn 1537. Mae ei dalcen gorllewinol yn sefyll o hyd gyda gwaith carreg ei ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, ynghyd â llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri. Yn anarferol i abaty adfeiliedig, gall ymwelwyr ddringo i’r llawr cyntaf, i ddortur y mynaich a llety’r abad.

Ymweld

Dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r abaty yng ngofal Cadw yn awr, ychydig ar hyd y dyffryn o Golofn Eliseg a roddodd iddo’i enw.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf