
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Abaty Glyn y Groes
Abaty Sistersaidd tywysogion gogledd Powys, a sefydlwyd yn 1201 ger Llangollen ac a enwyd ar ôl Colofn Eliseg. Canmolai’r beirdd ei wleddoedd, a threuliodd Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yma.
Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Glyn y Groes: glyn y groes, ar ôl Piler Eliseg gerllaw; mae’r Lladin Valle Crucis yn dweud yr un peth
Glyn y Groes
- Glyn glyn
- y y fannod
- Groes croeso croes (treiglad meddal: c → g)
Gorwedd Abaty Glyn y Groes ar lan afon Eglwyseg dan Greigiau Eglwyseg, i’r gogledd o Langollen. Fe’i sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, a daeth i fri yn y 15fed ganrif am ei ddysg, ei groeso i’r beirdd a’i lyfrgell o lawysgrifau Cymraeg.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Abaty Glyn y Groes ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd yn nyffryn Dyfrdwy tua milltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a enwyd ar ôl Colofn Eliseg o’r 8fed ganrif gerllaw; gorwedd ar lan afon Eglwyseg, rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg; sefydlwyd o Ystrad Marchell dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog; y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle i tua 20 o fynaich ac efallai 40 o frodyr lleyg; yn y ganrif ddilynol cafodd gyfnod o lewyrch, a’r beirdd yn canmol ei fwyd a’i groeso; yma y bu farw Guto’r Glyn tua 1493, a chanodd ei gyd-fardd Gutun Owain, ymwelydd cyson, farwnad iddo; canodd Lewys Môn i abad Glyn y Groes, a’i gladdu yma; un o’r abatai llai a gaewyd yn 1537.Valle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr.
| Sefydlwyd | 1201, gan Fadog ap Gruffudd MaelorFfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Valle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr. |
|---|---|
| Enw | Glyn y Groes, ar ôl Colofn ElisegFfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Abaty Glyn y Groes ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd yn nyffryn Dyfrdwy tua milltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a enwyd ar ôl Colofn Eliseg o’r 8fed ganrif gerllaw; gorwedd ar lan afon Eglwyseg, rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg; sefydlwyd o Ystrad Marchell dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog; y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle i tua 20 o fynaich ac efallai 40 o frodyr lleyg; yn y ganrif ddilynol cafodd gyfnod o lewyrch, a’r beirdd yn canmol ei fwyd a’i groeso; yma y bu farw Guto’r Glyn tua 1493, a chanodd ei gyd-fardd Gutun Owain, ymwelydd cyson, farwnad iddo; canodd Lewys Môn i abad Glyn y Groes, a’i gladdu yma; un o’r abatai llai a gaewyd yn 1537. |
| Mynaich | Tua 20 o fynaich a 40 o frodyr lleygFfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Abaty Glyn y Groes ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd yn nyffryn Dyfrdwy tua milltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a enwyd ar ôl Colofn Eliseg o’r 8fed ganrif gerllaw; gorwedd ar lan afon Eglwyseg, rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg; sefydlwyd o Ystrad Marchell dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog; y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle i tua 20 o fynaich ac efallai 40 o frodyr lleyg; yn y ganrif ddilynol cafodd gyfnod o lewyrch, a’r beirdd yn canmol ei fwyd a’i groeso; yma y bu farw Guto’r Glyn tua 1493, a chanodd ei gyd-fardd Gutun Owain, ymwelydd cyson, farwnad iddo; canodd Lewys Môn i abad Glyn y Groes, a’i gladdu yma; un o’r abatai llai a gaewyd yn 1537. |
Glyn y groes
Mae’r abaty’n cymryd ei enw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog. Glyn y Groes oedd yr abaty Sistersaidd olaf a sefydlwyd yng Nghymru, gan ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Abaty Glyn y Groes ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd yn nyffryn Dyfrdwy tua milltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a enwyd ar ôl Colofn Eliseg o’r 8fed ganrif gerllaw; gorwedd ar lan afon Eglwyseg, rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg; sefydlwyd o Ystrad Marchell dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog; y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle i tua 20 o fynaich ac efallai 40 o frodyr lleyg; yn y ganrif ddilynol cafodd gyfnod o lewyrch, a’r beirdd yn canmol ei fwyd a’i groeso; yma y bu farw Guto’r Glyn tua 1493, a chanodd ei gyd-fardd Gutun Owain, ymwelydd cyson, farwnad iddo; canodd Lewys Môn i abad Glyn y Groes, a’i gladdu yma; un o’r abatai llai a gaewyd yn 1537.
Abaty Powys Fadog
Yng nghwmwd Iâl, Glyn y Groes oedd calon ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân dros y dyffryn ei chadarnle. Claddwyd y Tywysog Madog yn ei abaty yn 1236. Mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon o’r eglwys gael ei chwblhau gan yr Abad Adda, rhwng 1330 a 1344.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Valle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr.
Cartref y beirdd
Yn y 15fed ganrif ffynnai Glyn y Groes, a chanmolai’r beirdd ei fwyd a’i groeso. Daeth Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn i gyd yma, a chanodd Lewys Môn i’w abad. Treuliodd Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yma tua 1493, a chanodd Gutun Owain ei farwnad. Claddwyd Lewys Môn hefyd yng Nglyn y Groes.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.Abaty Glyn y Groes ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd yn nyffryn Dyfrdwy tua milltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a enwyd ar ôl Colofn Eliseg o’r 8fed ganrif gerllaw; gorwedd ar lan afon Eglwyseg, rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg; sefydlwyd o Ystrad Marchell dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog; y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle i tua 20 o fynaich ac efallai 40 o frodyr lleyg; yn y ganrif ddilynol cafodd gyfnod o lewyrch, a’r beirdd yn canmol ei fwyd a’i groeso; yma y bu farw Guto’r Glyn tua 1493, a chanodd ei gyd-fardd Gutun Owain, ymwelydd cyson, farwnad iddo; canodd Lewys Môn i abad Glyn y Groes, a’i gladdu yma; un o’r abatai llai a gaewyd yn 1537.Valle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr.
Yr hyn sydd wedi goroesi
Caewyd yr abaty yn 1537. Mae ei dalcen gorllewinol yn sefyll o hyd gyda gwaith carreg ei ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, ynghyd â llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri. Yn anarferol i abaty adfeiliedig, gall ymwelwyr ddringo i’r llawr cyntaf, i ddortur y mynaich a llety’r abad.FfynhonnellValle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.
Ymweld
Dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r abaty yng ngofal Cadw yn awr, ychydig ar hyd y dyffryn o Golofn Eliseg a roddodd iddo’i enw.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr.Valle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.
Pobl y lle hwn
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



