Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Dinas Brân

Castell tywysogion Powys Fadog, yn uchel ar fryn uwchben Llangollen, o fewn bryngaer lawer hŷn.

Llun: Adfeilion Castell Dinas Brân ar gopa ei fryn uwchben Llangollen · Simaron, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1260 52.979° N, 3.159° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Dinas Brân: caer Brân (neu’r frân)

Dinas Brân

  • Dinas caer, dinas
  • Brân Brân, neu’r frân

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Castell Dinas Brân yn coroni bryn 310 metr o uchder uwchben Llangollen ac afon Dyfrdwy. Llwm yw’r adfeilion heddiw, ond dyma brif gartref tywysogion Powys Fadog, castell a fu, mae’n ymddangos, yn odidog a moethus, fel y gweddai i dywysog.

Codwyd mewn carreg1260au, gan Ruffudd ap Madog
CwrtTua 82 wrth 35 metr
EnwCaer y frân

Caer y frân

Yn y Gymraeg Canol ystyr dinas oedd caer, fel yn Ninas Emrys a Dinas Dinorwig, a brân yw’r aderyn. Credai Thomas Pennant ac Edward Lhuyd mai o’r Brân, y nant wrth droed y bryn, a enwyd am ei dŵr tywyll, y daeth yr enw. Yn Saesneg gelwir y castell yn Crow Castle ers y 18fed ganrif o leiaf.

Bryngaer yr Ordoficiaid

Tua 600 CC cododd yr Ordoficiaid fryngaer fawr yma, rhagfur pridd o gwmpas grŵp o dai crwn gyda ffos ddofn ychwanegol ar y llethr deheuol mwynach. Credir mai Elisedd ap Gwylog yn yr 8fed ganrif, y brenin a enwir ar Golofn Eliseg, oedd piau’r gaer ddiweddarach gynharaf.

Tywysogion Powys Fadog

Efallai i Fadog ap Gruffudd Maelor, a sefydlodd Lyn y Groes yn 1201, reoli oddi yma. Ailgododd ei fab Gruffudd ap Madog, cynghreiriad i Lywelyn ap Gruffudd, Ddinas Brân mewn carreg yn yr 1260au: cwrt hir o fewn ffos wedi’i thorri yn y graig, tŵr mawr i’r dwyrain, porthdy addurnedig, a Thŵr Cymreig ar ffurf D yn dal y ceginau dan y neuadd fawr, y mae ei ffenestri llydan yn dal i edrych tua’r de dros y dyffryn.

Myfanwy

Dinas Brân yw cartref stori garu: hanes Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân a’r bardd Hywel ab Einion yn y 14eg ganrif. Adroddodd Ceiriog hi yn ei gerdd ‘Myfanwy Fychan’ yn 1858, ac mae’n debyg mai hi a ysbrydolodd y geiriau a ysgrifennodd Mynyddog i gân boblogaidd Joseph Parry, ‘Myfanwy’, a gyhoeddwyd gyntaf yn 1875.

Ymweld

Peintiodd J. M. W. Turner a Richard Wilson y castell ar ei fryn. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wrth y porthdy yn 2021, ac mae’r bryn yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 1 Ionawr 1957.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf