Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1841–1903

Joseph Parry

Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1841–1903 (wedi’i gofnodi) Cyfansoddwr ‘Myfanwy’ Y Gymru Ddiwydiannol Cerddoriaeth
★ Y Cymro cyntaf Blodwen, yr opera Gymraeg gyntaf, 1878
Ffotograff o’r cyfansoddwr Joseph Parry, o Notable Welsh Musicians (1896)
Ffotograff o’r cyfansoddwr Joseph Parry, o Notable Welsh Musicians (1896) · Llun: Goldie, Cardiff (photographer), in Notable Welsh Musicians (1896), Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Aeth Joseph Parry i lawr y pwll ym Merthyr yn naw oed a gweithiodd yn y gwaith haearn yn ddeuddeg, ond daeth yn brif ffigur bywyd cerddorol Cymru yn ei ddydd. Ysgrifennodd Myfanwy, un o’r caneuon Cymraeg mwyaf annwyl oll, yr emyn-dôn fawr Aberystwyth, a Blodwen, yr opera gyntaf yn yr iaith Gymraeg. Dywedwyd na chafodd yr un cerddor o Gymro erioed yn ei fywyd gymaint o ganmoliaeth ag a gafodd Joseph Parry.

Ganed21 Mai 1841, 4 Chapel Row, Merthyr Tudful
Enw barddolPencerdd America
AstudioYr Academi Gerdd Frenhinol; MusB a MusD, Caergrawnt
Gweithiau enwogMyfanwy (1875); Blodwen (1878); yr emyn-dôn Aberystwyth (1879)
SwyddiAthro cerdd cyntaf Aberystwyth, 1874; darlithydd yng Nghaerdydd o 1888
Bu farw17 Chwefror 1903, Penarth

Teulu canu o Ferthyr#

Ganed Joseph Parry ar 21 Mai 1841 yn Chapel Row, Merthyr Tudful, y seithfed o wyth o blant. Gweithiai ei dad, gŵr o Sir Benfro, yn y ffowndri, ac roedd gan ei fam, o Gydweli, lais da a chodai’r canu yn y capel. Canai’r teulu cyfan yng nghôr y capel, a chanai Joseff ifanc alto yng nghôr Rosser Beynon yn yr oratorios mawr.

Yn naw oed gadawodd yr ysgol i weithio yn y pwll glo am hanner coron yr wythnos, ac yn ddeuddeg roedd yn gweithio wrth ffwrneisi pwdlo gwaith haearn Cyfarthfa.

Danville, Pennsylvania#

Yn 1854 hwyliodd y teulu i America ar y Jane Anderson ac ymsefydlu yn Danville, Pennsylvania, lle’r oedd llawer o Gymry’n byw. Gweithiodd Joseff yn y melinau rholio yno hyd 1865, a chanai’r organ mewn eglwys yn Danville.

Pan gaeodd y gwaith haearn am gyfnod, cymerodd cydweithwyr a oedd yn gerddorion ef dan eu hadain. Dysgodd un iddo ddarllen cerddoriaeth, a dysgodd un arall, John M. Price o Gwm Rhymni, harmoni a chyfansoddi iddo, gan ddysgu iddo ddarllen ac ysgrifennu ar yr un pryd. Dysgai’r disgybl mor gyflym fel mai prin y gallai ei athro gadw i fyny.

Pencerdd America#

Yn 1864 anfonodd anthem i’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llandudno, ac enillodd y wobr gyntaf, a’r beirniaid yn tybio mai cerddor proffesiynol ydoedd. Y flwyddyn wedyn daeth i’r Eisteddfod yn Aberystwyth, lle cafodd sedd yn yr Orsedd gyda’r enw Pencerdd America.

Cododd ei lwyddiant y fath frwdfrydedd fel y casglwyd cronfa yng Nghymru ac America i’w alluogi i astudio. O 1868 astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, a thair gwaith gofynnodd y Frenhines Victoria iddo chwarae o’i blaen, bob tro ei weithiau ei hun yn unig. Aeth ymlaen i Gaergrawnt, lle daeth y Cymro cyntaf i gymryd gradd baglor a gradd doethur mewn cerddoriaeth. Ar gyfer ei ddoethuriaeth yn 1878 teithiodd cant o gantorion Cymreig i Gaergrawnt i berfformio’i oratorio.

Athro yn Aberystwyth#

Yn 1874 daeth adref i fod yn athro cerdd cyntaf Coleg y Brifysgol newydd yn Aberystwyth. Yno, ar 28 Mai 1875, canwyd ei gân Myfanwy, ar eiriau Mynyddog, am y tro cyntaf, gyda Parry yn arwain. Ar 21 Mai 1878 perfformiwyd ei opera Blodwen am y tro cyntaf yn Aberystwyth, yr opera gyntaf yn Gymraeg, ac erbyn 1896 roedd wedi’i llwyfannu tua 500 o weithiau. Yn 1879 daeth yr emyn-dôn Aberystwyth, sydd wedi dod yn glasur a genir drwy’r byd.

Y Doctor Mawr#

O 1881 bu’n byw yn Abertawe, yn organydd capel Ebenezer ac yn bennaeth coleg cerdd a sefydlodd. Yn 1888 daeth yn ddarlithydd cerdd yng Ngholeg y Brifysgol yng Nghaerdydd, lle’i hadwaenid fel Y Doctor Mawr. Roedd galw cyson arno fel beirniad ac arweinydd mewn eisteddfodau a chymanfaoedd yng Nghymru ac America, ac ysgrifennodd oratorios, cantatâu, chwech o operâu a channoedd o ganeuon ac emynau.

Ei gofio#

Bu farw Joseph Parry ym Mhenarth ar 17 Chwefror 1903 a’i gladdu yn Eglwys Sant Awstin yno. Mae ei fan geni yn Chapel Row, Merthyr, yn amgueddfa heddiw, ac ysbrydolodd ei fywyd nofel Jack Jones, Off to Philadelphia in the Morning.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Myfanwy

    Mae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.

    Myfanwy

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf