Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1840–1915
Y bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Daeth Syr John Rhŷs, bachgen fferm o’r bryniau uwchben Ponterwyd, yn ysgolhaig blaenaf yr iaith Gymraeg yn ei ddydd. Ef oedd y cyntaf i astudio hanes y Gymraeg â gwyddor newydd iaith, darllenodd hen feini arysgrifedig pob cwr o Gymru, golygodd Lyfr Coch Hergest gyda Gwenogvryn Evans, a chododd i fod yn ddeiliad cyntaf cadair Rhydychen yn ieithoedd Prydain ac Iwerddon ac yn brifathro Coleg Iesu.FfynonellauJohn Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).John Rhŷs ↗Wicipedia CymraegYsgolhaig Cymraeg oedd John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion, un o ysgolheigion a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd; graddiodd ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869, astudiodd dramor a gweithio fel arolygwr ysgolion yn Sir y Fflint, ac yn 1877 daeth yn athro cyntaf y gadair yn ei hen brifysgol; yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu; chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol, gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886); gweithiodd gyda John Morris-Jones ar Lyfr yr Ancr; ei Lectures on Welsh Philology (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg; gyda John Gwenogvryn Evans golygodd gyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; mae ei gyfrolau’n gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod.Rhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).
| Ganed | 21 Mehefin 1840, Aberceiro, ger Ponterwyd, Ceredigion |
|---|---|
| Swydd gyntaf | Ysgolfeistr yn Rhos-y-bol, Môn |
| Rhydychen | Athro cyntaf y gadair yng Ngholeg Iesu, 1877; prifathro 1895–1915 |
| Llyfr mawr | Lectures on Welsh Philology, 1877 |
| Anrhydeddau | Marchog 1907; y Cyfrin Gyngor 1911; Cymrawd yr Academi Brydeinig |
| Bu farw | 17 Rhagfyr 1915 |
Ganed John Rhŷs ar 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro yng Nghwmrheidol, ger Ponterwyd ym mryniau Ceredigion, yn fab i Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac yn y gweithfeydd plwm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun. Aeth i’r ysgol Frytanaidd ym Mhonterwyd ac yna i Ben-llwyn, saith milltir i ffwrdd, lle daeth yn ddisgybl-athro.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Wedi hyfforddi yn y Coleg Normal ym Mangor daeth yn ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol ym Môn. Dygodd ei gariad at ieithoedd a hen bethau ef i sylw ysgolheigion yr ynys, a’i cyflwynodd i brifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac ym mis Hydref 1865 aeth i Rydychen ag ysgoloriaeth.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Er gwaethaf ei gyfleoedd prin yn ifanc enillodd radd dosbarth cyntaf yn y Clasuron a’i wneud yn Gymrawd Coleg Merton. Treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen, lle dysgodd wyddor newydd iaith gan feistri mawr yr Almaen. Dyna pryd y cymerodd orgraff Gymraeg ei enw, Rhŷs.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Yn 1871 daeth adref i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych. Defnyddiodd ei deithiau i astudio’r hen feini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru, astudiaeth a barhaodd am weddill ei oes.FfynhonnellRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).
Yn 1874 rhoddodd gyfres o ddarlithoedd yn Aberystwyth, a gyhoeddwyd yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology. Hwn oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i olrhain hanes y Gymraeg, a gwnaeth ei enw. Gelwir deddf sain a ddarganfu yn Ddeddf Rhŷs hyd heddiw.FfynonellauJohn Rhŷs ↗Wicipedia CymraegYsgolhaig Cymraeg oedd John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion, un o ysgolheigion a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd; graddiodd ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869, astudiodd dramor a gweithio fel arolygwr ysgolion yn Sir y Fflint, ac yn 1877 daeth yn athro cyntaf y gadair yn ei hen brifysgol; yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu; chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol, gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886); gweithiodd gyda John Morris-Jones ar Lyfr yr Ancr; ei Lectures on Welsh Philology (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg; gyda John Gwenogvryn Evans golygodd gyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; mae ei gyfrolau’n gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod.Rhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Pan sefydlwyd cadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, yn 1877 i astudio’r Gymraeg, y Wyddeleg, y Llydaweg a’r ieithoedd perthynol, ef oedd y dewis naturiol i fod yn athro cyntaf. Daeth yn drysorydd y coleg yn 1881 ac yn brifathro yn 1895, a daliodd y swydd honno weddill ei oes. Ef oedd llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym, lle cyfarfyddai Cymry ifainc Rhydychen.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhŷs ↗Wicipedia CymraegYsgolhaig Cymraeg oedd John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion, un o ysgolheigion a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd; graddiodd ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869, astudiodd dramor a gweithio fel arolygwr ysgolion yn Sir y Fflint, ac yn 1877 daeth yn athro cyntaf y gadair yn ei hen brifysgol; yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu; chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol, gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886); gweithiodd gyda John Morris-Jones ar Lyfr yr Ancr; ei Lectures on Welsh Philology (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg; gyda John Gwenogvryn Evans golygodd gyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; mae ei gyfrolau’n gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod.John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Gyda John Gwenogvryn Evans paratôdd olygiadau cywir o lawysgrifau mawr Cymru, y Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf, a chyda John Morris-Jones Lyfr Ancr Llanddewi Brefi. Gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People yn 1900, a chasglodd lên gwerin Cymru o enau’r bobl eu hunain.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhŷs ↗Wicipedia CymraegYsgolhaig Cymraeg oedd John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion, un o ysgolheigion a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd; graddiodd ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869, astudiodd dramor a gweithio fel arolygwr ysgolion yn Sir y Fflint, ac yn 1877 daeth yn athro cyntaf y gadair yn ei hen brifysgol; yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu; chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol, gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886); gweithiodd gyda John Morris-Jones ar Lyfr yr Ancr; ei Lectures on Welsh Philology (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg; gyda John Gwenogvryn Evans golygodd gyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; mae ei gyfrolau’n gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod.John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg Cymru, ar dir Cymru ac ar Brifysgol Cymru, ac o 1908 bu’n gadeirydd cyntaf Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1907 a’i wneud yn aelod o’r Cyfrin Gyngor yn 1911.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Bu farw Syr John Rhŷs ar 17 Rhagfyr 1915, yn dal yn brifathro Coleg Iesu. Ysgrifennodd Ifor Williams ei fod yn arloeswr ar y blaen i bawb, a bod ôl ei fwyell i’w gael ym mhob rhan o’r goedwig. Mae’r Academi Brydeinig yn cynnal darlith er cof amdano bob blwyddyn.FfynonellauRhys, Sir John (1840 – 1915), scholar ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro, Cwmrheidol, Sir Aberteifi, mab Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun; cafodd ei addysg yn ysgol Frytanaidd Ponterwyd ac ym Mhen-llwyn, lle bu’n ddisgybl-athro, yna yn y Coleg Normal, Bangor; bu’n ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol, Môn; dygodd ei gariad at ieithoedd a hynafiaethau ef i sylw gwŷr a’i cyflwynodd i Charles Williams, prifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac aeth i’r coleg ag ysgoloriaeth ym mis Hydref 1865; enillodd ddosbarth cyntaf yn Literae Humaniores a’i ethol yn Gymrawd Coleg Merton; treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen dan Curtius; yn 1871 dychwelodd i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych, a defnyddiodd ei deithiau i astudio’r meini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru; cyhoeddwyd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874 yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology; nododd y ddeddf sain a adwaenir o hyd fel ‘Deddf Rhys’; yn 1877 fe’i penodwyd i’r gadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen; trysorydd o 1881, prifathro o 1895 hyd ei farw ar 17 Rhagfyr 1915; priododd Elspeth Hughes-Davies o Lanberis yn 1872; marchog 1907, y Cyfrin Gyngor 1911, Cymrawd yr Academi Brydeinig, medal y Cymmrodorion 1912; gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg, tir a Phrifysgol Cymru, a chadeiriodd y comisiwn ar henebion Cymru; llywydd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen; rhoddodd wasanaeth amhrisiadwy i ddysg a diwylliant, yn enwedig yng Nghymru; sefydlodd yr Academi Brydeinig Ddarlith Goffa Syr John Rhŷs; astudiodd arysgrifau drwy orllewin Ewrop, yn enwedig meini ogam Cymru ac Iwerddon, casglodd lên gwerin lle bynnag y gallai, ac roedd yn arloeswr ar y blaen i bawb yn y maes, y ceir ôl ei fwyell ym mhob rhan o’r goedwig; gyda J. Gwenogvryn Evans golygodd destunau’r Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf; gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People (1900).John Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Rhŷs (21 Mehefin 1840 – 17 Rhagfyr 1915), ysgolhaig iaith o Gymro, Cymrawd yr Academi Brydeinig ac athro Celteg cyntaf Rhydychen; ganed John Rees ym Mhonterwyd, mab y mwynwr plwm a’r ffermwr Hugh Rees; yn Leipzig clywodd Georg Curtius ac August Leskien, a thua 1871 cymerodd orgraff Gymraeg ei enw; sefydlodd ei ddarlithoedd yn Aberystwyth yn 1874, Lectures on Welsh Philology, ei fri; yn 1908 daeth yn gadeirydd cyntaf y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru, a daliodd y swydd hyd ei farw; geilw’r Oxford Dictionary of National Biography ef yn ‘flaenaf ymhlith ysgolheigion ei oes’, y rhoddodd ei astudiaethau arloesol sylfaen gadarn i ysgolheictod am ddegawdau lawer; gyda John Morris-Jones golygodd Lyfr Ancr Llanddewi Brefi (1894); yn y 1890au datglodd ef a’i ferch Olwen gryptogram yn llawysgrif Juvencus; mae ei weithiau’n cynnwys Studies in the Arthurian Legend (1891) a Celtic Folklore, Welsh and Manx (1901).
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf