Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1840–1915

Syr John Rhŷs

Y bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1840–1915 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig mawr yr ieithoedd Brythonig Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Syr John Rhŷs
Syr John Rhŷs · Llun: Wikimedia Commons · Emery Walker / J. Russell and Sons, Parth cyhoeddus

Daeth Syr John Rhŷs, bachgen fferm o’r bryniau uwchben Ponterwyd, yn ysgolhaig blaenaf yr iaith Gymraeg yn ei ddydd. Ef oedd y cyntaf i astudio hanes y Gymraeg â gwyddor newydd iaith, darllenodd hen feini arysgrifedig pob cwr o Gymru, golygodd Lyfr Coch Hergest gyda Gwenogvryn Evans, a chododd i fod yn ddeiliad cyntaf cadair Rhydychen yn ieithoedd Prydain ac Iwerddon ac yn brifathro Coleg Iesu.

Ganed21 Mehefin 1840, Aberceiro, ger Ponterwyd, Ceredigion
Swydd gyntafYsgolfeistr yn Rhos-y-bol, Môn
RhydychenAthro cyntaf y gadair yng Ngholeg Iesu, 1877; prifathro 1895–1915
Llyfr mawrLectures on Welsh Philology, 1877
AnrhydeddauMarchog 1907; y Cyfrin Gyngor 1911; Cymrawd yr Academi Brydeinig
Bu farw17 Rhagfyr 1915

O Bonterwyd i Ros-y-bol#

Ganed John Rhŷs ar 21 Mehefin 1840 yn Aberceiro yng Nghwmrheidol, ger Ponterwyd ym mryniau Ceredigion, yn fab i Hugh Rees, a weithiai ar y fferm ac yn y gweithfeydd plwm ac a gadwai ychydig leiniau ei hun. Aeth i’r ysgol Frytanaidd ym Mhonterwyd ac yna i Ben-llwyn, saith milltir i ffwrdd, lle daeth yn ddisgybl-athro.

Wedi hyfforddi yn y Coleg Normal ym Mangor daeth yn ysgolfeistr yr ysgol Frytanaidd yn Rhos-y-bol ym Môn. Dygodd ei gariad at ieithoedd a hen bethau ef i sylw ysgolheigion yr ynys, a’i cyflwynodd i brifathro Coleg Iesu, Rhydychen, ac ym mis Hydref 1865 aeth i Rydychen ag ysgoloriaeth.

Rhydychen a phrifysgolion Ewrop#

Er gwaethaf ei gyfleoedd prin yn ifanc enillodd radd dosbarth cyntaf yn y Clasuron a’i wneud yn Gymrawd Coleg Merton. Treuliai’r hafau’n astudio ym Mharis a Heidelberg, ac yn 1870–71 yn Leipzig a Göttingen, lle dysgodd wyddor newydd iaith gan feistri mawr yr Almaen. Dyna pryd y cymerodd orgraff Gymraeg ei enw, Rhŷs.

Darllen y meini#

Yn 1871 daeth adref i Gymru yn arolygwr ysgolion Fflint a Dinbych. Defnyddiodd ei deithiau i astudio’r hen feini coffa arysgrifedig ym mhob rhan o Gymru, astudiaeth a barhaodd am weddill ei oes.

Yn 1874 rhoddodd gyfres o ddarlithoedd yn Aberystwyth, a gyhoeddwyd yn 1877 fel Lectures on Welsh Philology. Hwn oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i olrhain hanes y Gymraeg, a gwnaeth ei enw. Gelwir deddf sain a ddarganfu yn Ddeddf Rhŷs hyd heddiw.

Yr athro cyntaf#

Pan sefydlwyd cadair newydd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, yn 1877 i astudio’r Gymraeg, y Wyddeleg, y Llydaweg a’r ieithoedd perthynol, ef oedd y dewis naturiol i fod yn athro cyntaf. Daeth yn drysorydd y coleg yn 1881 ac yn brifathro yn 1895, a daliodd y swydd honno weddill ei oes. Ef oedd llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym, lle cyfarfyddai Cymry ifainc Rhydychen.

Testunau Cymru#

Gyda John Gwenogvryn Evans paratôdd olygiadau cywir o lawysgrifau mawr Cymru, y Mabinogion a’r Bruts o Lyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf, a chyda John Morris-Jones Lyfr Ancr Llanddewi Brefi. Gyda D. Brynmor-Jones ysgrifennodd The Welsh People yn 1900, a chasglodd lên gwerin Cymru o enau’r bobl eu hunain.

Gwasanaeth i Gymru#

Gwasanaethodd ar gomisiynau brenhinol ar addysg Cymru, ar dir Cymru ac ar Brifysgol Cymru, ac o 1908 bu’n gadeirydd cyntaf Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1907 a’i wneud yn aelod o’r Cyfrin Gyngor yn 1911.

Bu farw Syr John Rhŷs ar 17 Rhagfyr 1915, yn dal yn brifathro Coleg Iesu. Ysgrifennodd Ifor Williams ei fod yn arloeswr ar y blaen i bawb, a bod ôl ei fwyell i’w gael ym mhob rhan o’r goedwig. Mae’r Academi Brydeinig yn cynnal darlith er cof amdano bob blwyddyn.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf