Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1840–1926
Meddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Daeth Syr John Williams, mab i weinidog o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, yn feddyg i’r Frenhines Victoria a’r teulu brenhinol, a rhoddodd i Gymru ei thrysordy mwyaf. Casglodd lawysgrifau gwerthfawr Cymru, yn eu plith Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Gwyn Rhydderch a Chyfreithiau Hywel Dda, a’u rhoi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ar yr amod ei bod yn sefyll yn Aberystwyth. Diolch iddo ef arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru.FfynonellauJohn Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.Williams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.
| Ganed | 6 Tachwedd 1840, y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin |
|---|---|
| Galwedigaeth | Meddyg ac athro bydwreigiaeth, Coleg y Brifysgol, Llundain |
| Gwasanaeth brenhinol | Meddyg i’r teulu brenhinol o 1886; barwnig 1894 |
| Rhodd fawr | Llawysgrifau Peniarth a Llansteffan, 1909 |
| Y Llyfrgell Genedlaethol | Llywydd cyntaf, 1907–1926 |
| Bu farw | 24 Mai 1926, Aberystwyth |
Ganed John Williams ar 6 Tachwedd 1840 ar fferm y Beili, Gwynfe, dan y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig. Aeth i’r ysgol yn lleol ac yn Abertawe, ac am gyfnod meddyliodd am ddilyn ei dad i’r weinidogaeth.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.John Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.
Astudiodd ym Mhrifysgol Glasgow, fe’i prentisiwyd i feddygon yn Abertawe yn 1859, ac aeth ymlaen i Ysbyty Coleg y Brifysgol yn Llundain, gan gymhwyso’n ddoethur meddygaeth yn 1867. Wedi rhai blynyddoedd yn ymarfer yn Abertawe dychwelodd i Lundain, lle dilynodd blynyddoedd lawer o waith disglair. O 1886 bu’n gweini ar y teulu brenhinol, a gwnaeth y Frenhines Victoria ef yn farwnig yn 1894.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.
Daeth yn athro bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain. Arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer, a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol i ryddhau Cymru o’r diciâu.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.
O’i flynyddoedd cynnar yn Abertawe treuliodd ei oriau hamdden yn casglu llyfrau, llawysgrifau a lluniau Cymru. Tyfodd ei gasgliad i dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a argraffwyd cyn 1700, gan gynnwys y llyfr cyntaf un a argraffwyd yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn yn 1546.FfynonellauJohn Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.Williams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.
Yn 1898 cymerodd gam tyngedfennol. Prynodd yr hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, y gorau yng Nghymru, gyda thrysorau megis Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Gwyn Rhydderch a Chyfreithiau Hywel Dda. Casglodd hefyd lawysgrifau Llansteffan a lluniau o fywyd Cymru gan arlunwyr megis Paul Sandby a Thomas Rowlandson.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.John Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.
Addawodd roi’r cyfan i Lyfrgell Genedlaethol Cymru pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu i’r wasg. Yn 1903 daeth adref i fyw ym Mhlas Llansteffan, i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.John Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.
Daeth ei freuddwyd yn wir. Yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn 1907 fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell. Yn Ionawr 1909, y mis yr agorodd y Llyfrgell ei drysau, trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, a chyda hwy lawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau, tua 1,200 o lawysgrifau i gyd. Y Medi hwnnw daeth i fyw i Aberystwyth.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.Sir John Williams, 1st Baronet, of the City of London ↗Wikipedia (Saesneg)Syr John Williams (6 Tachwedd 1840 – 24 Mai 1926), meddyg o Gymro a fu’n gweini ar y Frenhines Victoria ac a wnaed yn farwnig ganddi ar 30 Hydref 1894; fe’i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru; rhoddodd tua 1,200 o lawysgrifau i gyd: tua 500 o gasgliad Hengwrt–Peniarth, 200 o lawysgrifau Llansteffan gan gynnwys 154 o Gastell Shirburn, a 500 arall a gasglodd o lawer man; rhoddwyd dros 25,000 o gyfrolau printiedig yn ystod ei oes neu’u gadael wedi ei farw, yn eu plith 193 o lyfrau a phamffledi Castell Shirburn, gydag enghreifftiau pwysig o’r llenyddiaeth Gymraeg brintiedig gynharaf, argraffiadau o ramantau Arthuraidd gan gynnwys Lancelot du Lac (1488), a llyfrgell 4,558 cyfrol John Parry o Lanarmon-yn-Iâl; casglodd hefyd luniau o fywyd Cymru, gan gynnwys darluniau S. H. Grimm o Gymru, golygfeydd y Bucks, acwatintau Paul Sandby a darluniau Thomas Rowlandson o’i daith drwy Gymru yn 1796, sylfaen casgliadau mapiau a chelf y Llyfrgell.National Library of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd y Llyfrgell a’r Amgueddfa drwy siarter frenhinol ar 19 Mawrth 1907; dewiswyd Aberystwyth wedi brwydr galed â Chaerdydd, yn rhannol am fod casgliad eisoes ar gael yn y Coleg; cynigiodd Syr John Williams ei gasgliad, llawysgrifau Peniarth yn bennaf oll, pe deuai’r llyfrgell i Aberystwyth, a rhoddodd £20,000 tuag ati; gosododd y Brenin Siôr V a’r Frenhines Mary garreg sylfaen adeilad Sidney Greenslade ar 15 Gorffennaf 1911, a gorffennwyd symud iddo ar Ddydd Gŵyl Dewi 1916; ymhlith ei thrysorau mae Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch a Chaucer Hengwrt.
Yn 1913 daeth hefyd yn llywydd Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu’n llywydd y Llyfrgell hyd ei farw ar 24 Mai 1926, a gadawodd iddi swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrau. Ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.FfynonellauWilliams, Sir John (1840 – 1926), baronet, court physician, principal founder of the National Library of Wales ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 6 Tachwedd 1840 yn y Beili, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, trydydd mab David Williams, gweinidog gyda’r Annibynwyr a ffermwr, ac Eleanor ei wraig; cafodd ei addysg yn lleol, yn ysgol Normal Abertawe ac ym Mhrifysgol Glasgow, ac fe’i prentisiwyd yn 1859 i feddygon yn Abertawe cyn mynd i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain (MB 1866, MD 1867, FRCP); wrth ymarfer yn Abertawe dechreuodd osod sylfeini ei lyfrgell ryfeddol o lyfrau, llawysgrifau a phrintiau Cymreig, a ddaeth wedyn yn gasgliad sylfaen Llyfrgell Genedlaethol Cymru; priododd Mary Hughes o Ynystawe yn 1872; dilynodd blynyddoedd o waith disglair yn Llundain, ac o 1886 mwynhaodd nawdd y teulu brenhinol; ymddeolodd yn athro emeritws bydwreigiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain; arweiniodd y mudiad dros ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg Rhyfel y Boer a bu’n arloeswr ymgyrch genedlaethol Gymreig yn erbyn y diciâu; barwnig 1894, KCVO 1902, GCVO 1911; graddau er anrhydedd gan Glasgow, Aberdeen, Caeredin a Phrifysgol Cymru; yn 1903 daeth adref i Blas Llansteffan i fod yn nes at y mudiadau diwylliannol Cymreig a garai; yn 1898 prynodd hawl ar gasgliad mawr llawysgrifau Peniarth, gyda’r bwriad o’i roi i Lyfrgell Genedlaethol pe’i lleolid yn Aberystwyth, a gweithiodd yn galed dros yr achos, gan siarad mewn cyfarfodydd ac ysgrifennu i’r wasg; yn 1905 dewiswyd Aberystwyth, ac yn Ionawr 1909 trosglwyddodd lawysgrifau Peniarth, llawysgrifau Llansteffan a’r rhan fwyaf o’i lyfrau; fe’i henwyd yn llywydd cyntaf y Llyfrgell yn 1907 a symudodd i Aberystwyth yn 1909; daeth yn llywydd Coleg Aberystwyth yn 1913; bu farw ar 24 Mai 1926, gan adael swm mawr iawn o arian a gweddill ei lyfrgell i’r Llyfrgell.John Williams (casglwr llawysgrifau) ↗Wicipedia CymraegCasglwr llawysgrifau Cymreig ac un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a aned ar fferm y Beili, Gwynfe; pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol addawodd y byddai’n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu; diolch i’r penderfyniad hwnnw arhosodd llawysgrifau pwysicaf Cymru yng Nghymru i’r cenedlaethau a ddêl; tyfodd ei gasgliad i gynnwys dros 25,000 o eitemau, yn eu plith 19 o’r 22 llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd cyn 1700, yn cynnwys y llyfr cynharaf i’w gyhoeddi yn Gymraeg, Yn y lhyvyr hwn (1546); roedd llawysgrifau Peniarth yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Cyfreithiau Hywel Dda a Llyfr Gwyn Rhydderch; ymgyrchodd yn egnïol dros lyfrgell genedlaethol, gan annerch cyfarfodydd cyhoeddus ac ysgrifennu at bapurau newydd, ac ef i raddau helaeth a drefnai’r ymgyrch; fel cydnabyddiaeth enwyd ef yn Llywydd cyntaf y Llyfrgell, a daliodd y swydd hyd ei farw yn 1926; ef yw’r noddwr unigol mwyaf yn hanes y Llyfrgell.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf