Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1435–c. 1493
Un o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Beirdd yr Uchelwyr →

Ystyr yr enw
Guto’r Glyn: Guto o’r Glyn (ffurf anwes ar Gruffudd yw Guto)
Guto’r Glyn
Milwr, campwr ac un o feirdd mawl mwyaf oll Cymru oedd Guto’r Glyn. Am bron i drigain mlynedd canodd i dai bonheddig Cymru, o Fôn i Went, ac yn ei gerdd enwocaf galwodd ar Wiliam Herbert i uno Cymru gyfan, o Gonwy i Nedd.FfynonellauGuto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.Guto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.
| Yn canu | Tua 1435 hyd 1493 |
|---|---|
| Ganed | Gruffudd ap Siancyn, yn ôl pob tebyg |
| Cartref | Glyn Ceiriog, ac wedyn Croesoswallt |
| Milwr | Saethydd yn Ffrainc, 1441 |
| Ei noddwyr | Wiliam Herbert, abadau Glyn y Groes |
| Bu farw | Tua 1493, yn Abaty Glyn y Groes |
Magwyd Guto yng Nglyn Ceiriog, y dyffryn a roddodd iddo ei enw, ac oddi yno gallai gyrraedd naw o bob deg o’r tai bonheddig a’i croesawodd drwy ei oes hir. Ffurf anwes ar Ruffudd yw Guto, a chan mai Siancyn oedd ei dad fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg. Roedd eisoes yn fardd adnabyddus erbyn y 1430au.FfynonellauGuto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.Guto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.
Roedd yn ddyn mawr, cryf, enwog am ei ddewrder ac am daflu maen. Mae ei gerddi cynharaf yn moli milwyr o Gymry a enillodd fri yn Ffrainc: Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, mab Rhys Gethin, un o gadfridogion Owain Glyndŵr, a Mathau Goch. Yn 1441 aeth Guto ei hun i Ffrainc yn saethydd ym myddin Richard, dug Iorc.FfynonellauGuto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.Guto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.Guto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.
Barnai’r bardd mawr Tudur Aled mai ef oedd y gorau o’r holl feirdd am ganu i wŷr, a dywedodd Guto amdano’i hun, ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’. Mae tua 110 o’i gerddi wedi goroesi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl wedi’u haddurno’n gyfoethog â chynghanedd. Canmolodd ddewrder milwyr, haelioni arglwyddi a dysg eglwyswyr, a thynnodd ddarluniau cariadus o’r tai lle câi groeso.FfynonellauGuto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.Guto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.
Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau safodd Guto gyda thŷ York, a’i brif noddwr oedd Wiliam Herbert o Raglan, lle treuliodd Guto lawer o’i amser rhwng 1450 a 1470. Ond yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad. Pan gipiodd Herbert Harlech yn 1468, erfyniodd Guto arno i drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd, i beidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, ac i uno Cymru gyfan yn un wlad.FfynonellauGuto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.Moliant i Wiliam Herbert o Raglan, iarll cyntaf Penfro, ar ôl cipio castell Harlech, 1468 ↗Guto’r Glyn, cerdd 21, golygwyd gan Barry J. Lewis, gutorglyn.net (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru)Moliant Guto i Wiliam Herbert o Raglan wedi cipio Harlech yn 1468: aeth tri llu i Wynedd, ar hyd Clawdd Offa, ar hyd ffordd Herbert ac ar hyd Sarn Elen; mae’n gofyn i Herbert beidio â bod yn greulon wrth ddynion â thân, peidio â lladd gweilch Gwynedd a wnâi wledd i’r beirdd gynt, peidio â bwrw treth na ellir ei chasglu, peidio â gadael i Fôn fynd i fâr, a pheidio â rhoi swydd i Sais; geilw Herbert yn ‘brenin ein iaith’, a gofyn iddo gymryd gwŷr Cymru yn awr, a chwnstabl o Farnstabl i Fôn: ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; os digia Lloegr a’i dugiaid, bydd Cymru’n troi i’w gynorthwyo.
Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd.
Guto’r Glyn wrth Wiliam Herbert, 1468
Bu Guto fyw yn ddigon hir i weld brenin o Gymro ar yr orsedd. Wedi Bosworth yn 1485 canodd fawl Syr Rhys ap Tomas, prif ŵr y de-orllewin, yr ymladdodd ei wŷr yng nghanol y frwydr, a soniodd am gwymp Rhisiart III, a’r baedd gwyn yn fathodyn iddo: ‘Lladd y baedd, eilliodd ei ben’.FfynonellauGuto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.Rhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Bu Syr Rhys ap Thomas (c. 1449–1525) yn allweddol i fuddugoliaeth Harri Tudur ym Mosworth, lle, yn ôl baled o’r cyfnod, yr ataliodd ei wŷr ymosodiad dug Norfolk; fe’i gwnaed yn farchog baner wedi iddo ddal yr Arglwydd Audley yn 1497 ac yn Farchog y Gardas yn 1505, a dathlodd hynny â thwrnamaint mawr yng nghastell Caeriw yn 1507; bu’n ustus De Cymru; bu farw ym Mhriordy Caerfyrddin yn 1525, a symudwyd ei feddrod yn ddiweddarach i eglwys San Pedr, Caerfyrddin.Battle of Bosworth Field ↗Wikipedia (Saesneg)Glaniodd Harri yn ei Gymru enedigol, ym Mill Bay ger Dale, ar 7 Awst 1485 a chymryd castell Dale; yn Hwlffordd methodd Syr Walter Herbert â symud yn ei erbyn ac aeth dau o’i swyddogion drosodd at Harri; gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth tra cymerodd Rhys ap Thomas, prif ŵr gorllewin Cymru, ffordd ddeheuol, gan godi gwŷr ar ei daith, gyda llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon; roedd Harri wedi cynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan; cyfarfuant ar Gefn Digoll, y Trallwng, ac erbyn 15 neu 16 Awst roeddent ar eu ffordd i’r Amwythig; ymladdwyd y frwydr ar 22 Awst 1485; ysgrifennodd y croniclwr Molinet mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac awgryma cerdd Guto’r Glyn mai gwŷr dan Rhys ap Thomas a wnaeth; cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding.
Treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn hen ac yn ddall, yn westai yn abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen. Gofalodd yr abad, Dafydd ab Ieuan, amdano’n dyner, a phan fu farw Guto tua 1493 trefnodd yr abad ei gynhebrwng a’i wledd angladd. Canodd ei gyfaill Gutun Owain farwnad deimladwy iddo. Mae ei gerddi gorau, a ganwyd ar ddiwedd ei oes, yn wynebu angau, ac un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint.FfynonellauGuto’r Glyn, a bard who sang during the second half of the fifteenth century (1440–1493) ↗Sir Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruOs ef a ganodd y cywyddau i Syr Rhisiart Gethin a Mathau Goch, dechreuodd ychydig yn gynharach, tua 1432–5; ym marn Tudur Aled ef oedd y bardd gorau am ganu i wŷr, a dywed amdano’i hun ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’; fe’i magwyd yng Nglyn Ceiriog, a theithiodd fel bardd i Fôn, Gwent a Gwynedd, ond Powys oedd ei fro; geilw abaty Ystrad Marchell yn ‘ein tŷ’; roedd yn hoff o eglwyswyr ac abadau; Iorciad, ac yn eu plith ei brif noddwyr roedd Wiliam Herbert, iarll Penfro, a’i frawd Syr Rhisiart Herbert o Golbrwg, a chanodd i Edward IV; ond ni allai oddef gweld Cymro’n lladd Cymro, ac yn 1468 gofynnodd i Herbert drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd a pheidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, gan ddweud ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad; bu farw yng Nglyn y Groes tua 1493, a gofalodd yr abad Dafydd ab Ieuan, a fu mor dyner wrtho yn ei henaint a’i ddallineb, am ei gynhebrwng a’i wledd angladd.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.Guto’r Glyn ↗Wikipedia (Saesneg)Guto’r Glyn (tua 1412 – tua 1493), bardd a milwr o blith Beirdd yr Uchelwyr, a ystyrir yn un o’r mwyaf, os nad y mwyaf, o’r beirdd mawl; cysylltir ef â Dyffryn Ceiriog; Siancyn oedd enw ei dad, felly fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg; roedd yn fardd adnabyddus erbyn dechrau’r 1430au, ac yn 1441 ymunodd i ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd; dyn mawr a chryf, adnabyddus am ei ddewrder a’i fedr mewn campau; cydnabyddid ef yn feistr ar ganu mawl, fel y dywedodd Tudur Aled; canodd i Edward IV, Wiliam Herbert a Syr Roger Kynaston; wedi Bosworth canmolodd Rys ap Tomas am ladd Rhisiart III, gan ganu iddo ladd y baedd ac eillio ei ben; yn ei gerdd i Groesoswallt geilw ei hun yn fwrdais o’r dref; treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn ddall, yn westai lleyg yng Nglyn y Groes; cadwyd tua 110 o gerddi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl; un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint; golygwyd gan Ifor Williams (1939) ac ar-lein yn gutorglyn.net.
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y beirdd a ganodd i lysoedd Cymru am bedwar can mlynedd.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf