Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 855
Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Cyngen ap Cadell: Cyngen, mab Cadell
Cyngen ap Cadell
Roedd Cyngen ap Cadell yn frenin Powys am bron i hanner can mlynedd, o 808 nes iddo farw ar bererindod yn Rhufain yn 854 neu 855. Ef oedd brenin olaf hen linach Powys, llinach Brochwel Ysgithrog, a chododd Biler Eliseg ger Llangollen, yr arysgrif gynnar fwyaf gwerthfawr yng Nghymru, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd.FfynonellauCyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.
| Pryd | Brenin 808 i 854 |
|---|---|
| Teyrnas | Powys |
| Ei dad | Cadell ap Brochfael |
| Ei chwaer | Nest, mam Rhodri Mawr |
| Bu farw | Yn Rhufain, ar bererindod |
Roedd Cyngen yn fab i Gadell, brenin Powys, a fu farw yn 808, ac o linach Brochwel Ysgithrog. Ei hen daid oedd Elisedd ap Gwylog, a oedd wedi adennill Powys oddi ar Fersia yn yr wythfed ganrif. Ar y piler a gododd, ysgrifennwyd ei enw ei hun yn Concenn, yn sillafiad Lladin ei oes.FfynonellauCyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.Cyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.Elisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.
Mewn dyffryn yn Iâl, dan y bryniau i’r gogledd o Langollen, cododd Cyngen groes dal â choes gron o batrwm a ddefnyddid ym Mersia, a pheri cerfio arni arysgrif Ladin hir. Mae’n adrodd sut y cymerodd Elisedd etifeddiaeth Powys allan o afael y Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac yn olrhain llinach y brenhinoedd yn ôl at Wrtheyrn a Macsen Wledig. Mae’n gofyn i bob darllenydd roi bendith ar enaid Elisedd. Copïodd Edward Lhuyd y geiriau yn 1696, cyn i’r tywydd eu treulio, a’i gopi ef yw’r un a ddefnyddia ysgolheigion o hyd.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.
Rhoddodd y groes ei henw i’r dyffryn, Pant y Groes, a chanrifoedd yn ddiweddarach codwyd abaty Glyn y Groes gerllaw. Bwriwyd y piler i lawr yn y Rhyfel Cartref a chodwyd y rhan uchaf eto yn 1779. Canfu archaeolegwyr a fu’n gweithio yno rhwng 2010 a 2012 fod Cyngen wedi ei godi ar ben carnedd gladdu o tua 2000 CC.FfynonellauCyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Wedi teyrnasiad hir aeth Cyngen ar bererindod i Rufain, a bu farw yno, yn 854 yn ôl Brut y Tywysogion, sy’n cofnodi: ‘Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain.’ Hyd y gwyddys, ef oedd y brenin cyntaf o Gymro i wneud y daith honno wedi i Eglwys Cymru ddod i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.Cyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.
Priododd Nest, chwaer Cyngen, â Merfyn Frych, brenin Gwynedd, a’u mab hwy oedd Rhodri Mawr. Roedd gan Gyngen feibion, ond ar ei farw aeth Powys i’w nai Rhodri, ac felly llifodd gwaed hen frenhinoedd Powys ymlaen yn nhŷ brenhinol Gwynedd ac yn yr holl frenhinoedd a thywysogion a ddisgynnodd o Rodri.FfynonellauCyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Brenhinoedd a thywysogion Powys, ac etifedd Powys a gododd dros Gymru gyfan.
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf