Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 600

Mynyddog Mwynfawr

Arglwydd Din Eidyn a gasglodd osgordd Y Gododdin a’u gwledda ar fedd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth.

Llun: Craig y Castell yng Nghaeredin, Din Eidyn, cadarnle Mynyddog Mwynfawr a’r Gododdin · Scglossop1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 600 (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250) Arglwydd Din Eidyn, a wleddodd y Gododdin Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin, dechrau’r Gododdin, cerdd gosgordd Mynyddog
Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin, dechrau’r Gododdin, cerdd gosgordd Mynyddog · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Mynyddog Mwynfawr: Mynyddog ‘Mwynfawr’

Mynyddog Mwynfawr

  • Mynyddog ei enw ei hun
  • Mwynfawr cyfoethog (mwyn + mawr)

Mynyddog Mwynfawr oedd brenin y Gododdin yn yr Hen Ogledd a gasglodd osgordd y Gododdin, yr arwyr y gwnaeth Aneirin o’u taith i Gatraeth gerdd fawr hynaf y Cymry. Galwodd ryfelwyr ifanc i’w neuadd yn Nin Eiddyn o bob rhan o wlad y Brythoniaid, o ogledd Cymru i Elfed a Dyfnaint, a’u gwledda am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i ryfel.

PrydDiwedd y chweched ganrif
TeyrnasGododdin, yn yr Hen Ogledd
Ei neuaddDin Eiddyn, Caeredin
Gelwid hefydMynyddawg Eiddin
Cofir ynY Gododdin

Brenin Eiddyn#

Rheolai Mynyddog ran ogleddol gwlad y Gododdin, y wlad a elwid Eiddyn o gwmpas Moryd Forth, a galwai’r Trioedd a’r beirdd diweddarach ef yn Fynyddawg Eiddin. Efallai fod ei lys ar graig Din Eiddyn, lle saif Castell Caeredin heddiw, neu yng Nghaer Eiddyn ger Bo’ness, neu ar fryn mawr Tref Pren, Traprain Law, ger East Linton. Ystyr ei enw yw Mynyddog y Cyfoethog, a chofir cyfoeth ei neuadd yn y gerdd.

Yr osgordd#

I’w lys galwodd Mynyddog lanciau dewraf y Brythoniaid, o’r Gododdin ei hun ac o mor bell â gogledd Cymru, Elfed yn swydd Efrog a Dyfnaint yn y de-orllewin. Am flwyddyn buont yn gwledda yn ei neuadd ar fedd a gwin, ac yna, tua’r flwyddyn 600, anfonodd hwy i’r de i Gatraeth, ger Richmond yn swydd Efrog, i ymladd yn erbyn Eingl Deifr a Brynaich. Mae’r Gododdin yn eu cofio:

Gwŷr a aeth Gatraeth oedd ffraeth eu llu, glasfedd eu hancwyn a gwenwyn fu.

Aneirin, Y Gododdin

Ymladdasant yn erbyn byddin lawer mwy, a syrthiodd bron bob un, ond talodd pob un, fel y dywed y gerdd, yn llawn am fedd ei arglwydd.

Un o’r Tair Gosgordd Addwyn#

Mae Trioedd Ynys Prydain yn cyfrif gosgordd Mynyddog yn un o Dair Gosgordd Addwyn Ynys Prydain, gydag osgorddion Melyn fab Cynfelyn a Dryon fab Nudd. Arhosodd cof y daith i Gatraeth yn fyw yng Nghymru: chwe chan mlynedd yn ddiweddarach llanwodd y tywysog-fardd Owain Cyfeiliog ei gerdd Hirlas Owain ag adleisiau o osgordd Mynyddog wrth foli ei wŷr ei hun.

Mynyddog y bardd#

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg cymerodd y bardd poblogaidd Richard Davies yr enw Mynyddog yn enw barddol, fel y clywid enw brenin Eiddyn eto ym mhob cwr o Gymru.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf