Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–638

Brenhinoedd a thywysogion Gododdin

Teyrnas Din Eidyn, y mae ei rhyfelwyr yn cael eu hanrhydeddu yn y gerdd hynaf yn Gymraeg.

Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Gododdin: o’r Votadini, pobl Lothian yng nghyfnod y Rhufeiniaid

Daliai Gododdin, y Votadini yn oes Rhufain, y tir o gwmpas Moryd Forth, a’i chadarnle yn Din Eidyn, Caeredin. Yn ôl traddodiad Cymru, o Fanaw Gododdin, ym mhen draw’r Forth, y daeth Cunedda i sefydlu Gwynedd.

Tua 600 gwleddodd ei harglwydd Mynyddog Mwynfawr ei osgordd am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i’r de i Gatraeth. Mae cerdd Aneirin, Y Gododdin, y gerdd hynaf yn Gymraeg, yn anrhydeddu pob un ohonynt wrth ei enw.

Traprain Law

Cyn Din Eidyn, prif le’r Votadini yn ôl pob tebyg oedd Traprain Law, bryn tua 220 metr o uchder, 6 cilometr i’r dwyrain o Haddington yn Nwyrain Lothian, a’i chaer ar ei mwyaf tua 16 hectar. Yn 1919 cafodd Alexander Curle yno dros 24 cilogram o arian Rhufeinig wedi’i dorri, sydd heddiw yng ngofal Amgueddfa Genedlaethol yr Alban.

Manaw a Chatraeth

Gelwid pobl ardal Clackmannan, ar ben Moryd Forth, yn Fanaw Gododdin. Tua’r flwyddyn 600 codwyd mintai o tua thri chant o wŷr i farchogaeth tua’r de i Gatraeth, Catterick efallai, ac mae’r gerdd Y Gododdin, a briodolir i Aneirin, yn eu hanrhydeddu.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Cunedda Wledig

    Yn ôl traddodiad Cymru, gadawodd Fanaw Gododdin gyda’i feibion a dod i’r de i sefydlu teyrnas Gwynedd.

    Cunedda Wledig
  2. Clydno Eidyn

    Fe’i henwir yn achau Cymraeg Gwŷr y Gogledd fel brenin Eidyn.

    Clydno Eidyn
  3. Mynyddog Mwynfawr

    Brenin Din Eidyn. Gwleddodd drichant Y Gododdin am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth, a gwnaeth Aneirin i’w henwau fyw am byth.

    Mynyddog Mwynfawr
  4. Gwarchaewyd Din Eidyn yn 638 ac aeth i’r Eingl. Cariwyd cerdd ei rhyfelwyr i Gymru, a’i chadw yno.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf