
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 450–1018
Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud
Teyrnas hiraf yr Hen Ogledd, a reolwyd o Graig y Clud am chwe chan mlynedd.
Llun: Craig Dumbarton, Alclud, o’r pier, tua 1895 · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Alclud ac Ystrad Clud: Alclud yw ‘craig Clud’, Craig Dumbarton; Ystrad Clud yw ‘dyffryn Clud’
Alclud
- Al craig, allt
- clud afon Clud
Ystrad Clud
- Ystrad dyffryn
- Clud afon Clud
Alclud, Craig y Clud yn Dumbarton, oedd sedd teyrnas Frythonig a oroesodd bob un arall o’r Hen Ogledd. Yn ddiweddarach fe’i rheolwyd o Govan a’i galw’n Ystrad Clud, ac ymestynnai i’r de i Cumbria, y daw ei henw o’r gair Cymry.
Siaradai ei brenhinoedd yr iaith a drodd yn Gymraeg, a chadwasant eu teyrnas am chwe chan mlynedd, yn erbyn Eingl, Pictiaid, Sgotiaid a Llychlynwyr fel ei gilydd.
Rhydderch Hael ac Owain fab Beli
Enwir Rhydderch Hael, o linach Ceredig, ym muchedd Columba Sant gan Adomnán. Yn 642, yn ôl Annalau Ulster, arweiniodd Owain fab Beli Frythoniaid Alclud ac ennill buddugoliaeth dros wŷr Dál Riata.FfynhonnellKingdom of Strathclyde ↗Wikipedia (Saesneg)Ei phrifddinas gynnar oedd Craig Dumbarton, Alclud; yn ddiweddarach symudodd ei phrif le, mae’n debyg, i Govan; gelwid y deyrnas ehangach hefyd yn Cumbria; enwir Rhydderch Hael, un o ddisgynyddion Ceredig, ym muchedd Columba gan Adomnán; yn 642, yn ôl Annalau Ulster, arweiniodd Owain fab Beli Frythoniaid Alclud a threchu gwŷr Dál Riata.
Cerrig Govan
Yn ddiweddarach symudodd prif le’r deyrnas i Govan, ar lan Clud. Yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow, saif y cerrig cerfiedig y credir eu bod yn dathlu grym a chyfoeth ei brenhinoedd, y rhan fwyaf o’r nawfed hyd yr unfed ganrif ar ddeg: Arch Govan, wedi’i cherfio o dywodfaen solet, a gafwyd ym mis Rhagfyr 1855, yr unig un o’i bath o ogledd Prydain cyn y Normaniaid; pum carreg gefngrwm; pedair croes sefydlog; ac un ar hugain o feini gorwedd. Buont i’w gweld yn yr eglwys er 1926, a dyddia dwy gladdedigaeth Gristnogol oddi tani o’r bumed neu’r chweched ganrif.FfynhonnellGovan Stones ↗Wikipedia (Saesneg)Cerrig cerfiedig a gedwir yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow, y rhan fwyaf o’r 9fed hyd yr 11eg ganrif, y credir eu bod yn dathlu grym a chyfoeth brenhinoedd Ystrad Clud; yn eu plith Arch Govan, wedi’i cherfio o dywodfaen solet, yr unig un o’i bath o ogledd Prydain cyn y Normaniaid, a gafwyd ym mis Rhagfyr 1855; pum carreg gefngrwm, pedair croes sefydlog ac un ar hugain o feini gorwedd; gosodwyd i’w dangos yn yr eglwys yn 1926; dyddir dau gladdedigaeth Gristnogol dan eglwys ddiweddarach i’r 5ed–6ed ganrif.
Y rheolwyr, yn eu trefn
Ceredig Wledig
Fe’i henwir yn yr achau fel sylfaenydd llinach frenhinol Alclud.
Rhydderch Hael
Cyfaill Sant Cyndeyrn a chynghreiriad Urien yn erbyn yr Eingl. Cyfrifir ei ddysgl ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.
Rhydderch HaelOwain ap Beli
Trechodd frenin Dál Riata yn Strathcarron yn 642. Trechodd ei frawd Bridei, brenin y Pictiaid, Northumbria yn Dun Nechtain yn 685.
Owain ap BeliBeli ap Nwython
Tewdwr ap Beli
Trechodd y Pictiaid ym Mugdock yn 750.
Dyfnwal ap Tewdwr
Arthgal ap Dyfnwal
Daliodd Graig y Clud am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.
Arthgal ap DyfnwalRhun ab Arthgal
Rheolai’r brenhinoedd yn awr o Govan, a galwyd y deyrnas yn Ystrad Clud, gan ymestyn i’r de i Cumbria.
Owain ap Dyfnwal
Ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn Athelstan yn Brunanburh yn 937.
Dyfnwal ab Owain
Teyrnasodd am flynyddoedd lawer, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 975.
Owain Foel
Owain Foel, brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Trechodd ef a Malcolm II, brenin yr Alban, wŷr Northumbria yn Carham ar afon Tweed yn 1018.
Owain Foel
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




