Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–1018

Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud

Teyrnas hiraf yr Hen Ogledd, a reolwyd o Graig y Clud am chwe chan mlynedd.

Llun: Craig Dumbarton, Alclud, o’r pier, tua 1895 · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Alclud ac Ystrad Clud: Alclud yw ‘craig Clud’, Craig Dumbarton; Ystrad Clud yw ‘dyffryn Clud’

Alclud

  • Al craig, allt
  • clud afon Clud

Ystrad Clud

  • Ystrad dyffryn
  • Clud afon Clud

Alclud, Craig y Clud yn Dumbarton, oedd sedd teyrnas Frythonig a oroesodd bob un arall o’r Hen Ogledd. Yn ddiweddarach fe’i rheolwyd o Govan a’i galw’n Ystrad Clud, ac ymestynnai i’r de i Cumbria, y daw ei henw o’r gair Cymry.

Siaradai ei brenhinoedd yr iaith a drodd yn Gymraeg, a chadwasant eu teyrnas am chwe chan mlynedd, yn erbyn Eingl, Pictiaid, Sgotiaid a Llychlynwyr fel ei gilydd.

Rhydderch Hael ac Owain fab Beli

Enwir Rhydderch Hael, o linach Ceredig, ym muchedd Columba Sant gan Adomnán. Yn 642, yn ôl Annalau Ulster, arweiniodd Owain fab Beli Frythoniaid Alclud ac ennill buddugoliaeth dros wŷr Dál Riata.

Cerrig Govan

Yn ddiweddarach symudodd prif le’r deyrnas i Govan, ar lan Clud. Yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow, saif y cerrig cerfiedig y credir eu bod yn dathlu grym a chyfoeth ei brenhinoedd, y rhan fwyaf o’r nawfed hyd yr unfed ganrif ar ddeg: Arch Govan, wedi’i cherfio o dywodfaen solet, a gafwyd ym mis Rhagfyr 1855, yr unig un o’i bath o ogledd Prydain cyn y Normaniaid; pum carreg gefngrwm; pedair croes sefydlog; ac un ar hugain o feini gorwedd. Buont i’w gweld yn yr eglwys er 1926, a dyddia dwy gladdedigaeth Gristnogol oddi tani o’r bumed neu’r chweched ganrif.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Ceredig Wledig

    Fe’i henwir yn yr achau fel sylfaenydd llinach frenhinol Alclud.

  2. Dyfnwal Hen

    Cyndad sawl llinach frenhinol yn y gogledd yn ôl yr achau Cymraeg.

    Dyfnwal Hen
  3. Rhydderch Hael

    Cyfaill Sant Cyndeyrn a chynghreiriad Urien yn erbyn yr Eingl. Cyfrifir ei ddysgl ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

    Rhydderch Hael
  4. Owain ap Beli

    Trechodd frenin Dál Riata yn Strathcarron yn 642. Trechodd ei frawd Bridei, brenin y Pictiaid, Northumbria yn Dun Nechtain yn 685.

    Owain ap Beli
  5. Beli ap Nwython

  6. Tewdwr ap Beli

    Trechodd y Pictiaid ym Mugdock yn 750.

  7. Dyfnwal ap Tewdwr

  8. Arthgal ap Dyfnwal

    Daliodd Graig y Clud am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.

    Arthgal ap Dyfnwal
  9. Rhun ab Arthgal

  10. Rheolai’r brenhinoedd yn awr o Govan, a galwyd y deyrnas yn Ystrad Clud, gan ymestyn i’r de i Cumbria.

  11. Owain ap Dyfnwal

    Ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn Athelstan yn Brunanburh yn 937.

  12. Dyfnwal ab Owain

    Teyrnasodd am flynyddoedd lawer, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 975.

  13. Owain Foel

    Owain Foel, brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Trechodd ef a Malcolm II, brenin yr Alban, wŷr Northumbria yn Carham ar afon Tweed yn 1018.

    Owain Foel

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf