Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 500–617

Brenhinoedd a thywysogion Elfed

Y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid hyd y seithfed ganrif.

Llun: Copa creigiog Tryfan yn codi uwchben Llyn Bochlwyd yn Eryri · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Teyrnas Frythonig yn nyffryn Efrog oedd Elfed, o gwmpas yr hyn sydd heddiw yn Leeds. Daliodd ei thir ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd tua 617.

Mae ei henw’n byw mewn pentrefi fel Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet, a chanodd Taliesin glod ei brenin Gwallawg.

Coedwig Elfed

Geilw Beda’r wlad yn silva Elmete, coedwig Elfed, a dywed fod gan frenhinoedd diweddarach dŷ yn y fro a elwid Loidis, Leeds. Rhydd y Tribal Hidage, hen restr o bobloedd Lloegr, 600 o hides i’r Elmetsæte, ac mae’r gerdd Gymraeg Y Gododdin yn enwi rhyfelwr o’r fan hon, Madog Elfed.

Gŵr o Elfed yng Ngwynedd

Yn eglwys Aelhaearn Sant yn Llanaelhaearn, dan yr Eifl, cafwyd carreg biler o’r bumed ganrif neu ddechrau’r chweched tua 1865. Darllena’i Lladin ALIOTVS ELMETIACOS HIC IACET: ‘Yma y gorwedd Aliotus o Elfed’. Rhoddwyd Brython o Elfed i orffwys yng Ngwynedd.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Masgwid Gloff

  2. Gwallawg ap Lleënog

    Canmolwyd gan Daliesin, ac un o’r brenhinoedd a ymladdodd ochr yn ochr ag Urien yn erbyn yr Eingl.

    Gwallawg ap Lleënog
  3. Ceredig ap Gwallawg

    Brenin olaf Elfed.

    Ceredig ap Gwallawg

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf