Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 550–580

Brenhinoedd a thywysogion Efrog

Y deyrnas Frythonig o gwmpas Efrog, a gofir yn yr annalau a’r chwedlau Cymraeg.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Efrog: o Eboracum, enw Rhufeinig Caerefrog, ‘lle’r ywen’ yn ôl pob tebyg

Efrog oedd teyrnas y Brythoniaid o gwmpas hen ddinas Rufeinig Caer Efrog. Meibion Eliffer Gosgorddfawr oedd ei brenhinoedd, ymhlith Gwŷr y Gogledd yn yr achau Cymraeg.

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi cwymp ei dau frenin yn 580, ac wedi hynny aeth y wlad i’r Eingl.

Caer Efrog

Sefydlwyd Efrog yn 71 OC, pan gododd Cerialis a’r Nawfed Lleng gaer uwchben afon Ouse. Ceir y cofnod hynaf o’i henw, Eburaci, ar lechen ysgrifennu o Vindolanda o tua 95 hyd 104, ac yn Efrog y cyhoeddodd y milwyr Gystennin Fawr yn ymerawdwr. Rhestra’r Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 830, Gaer Efrog ymhlith dinasoedd Prydain, ac mae’r enw’n fyw yn y storïau Cymraeg: Peredur fab Efrog yw arwr un o storïau Cymraeg y ddeuddegfed neu’r drydedd ganrif ar ddeg.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Eliffer Gosgorddfawr

    Tad brenhinoedd Efrog.

    Eliffer Gosgorddfawr
  2. Peredur ab Eliffer

    Brenin Efrog gyda’i frawd Gwrgi. Cofia traddodiad Cymru’r enw Peredur fel arwr y chwedl Peredur fab Efrog.

    Peredur ab Eliffer
  3. Gwrgi ab Eliffer

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf