Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Cynan Garwyn

Brenin Powys, mab Brochwel Ysgithrog. Mae cerdd Taliesin i’w glodfori, Trawsganu Cynan Garwyn, yn un o’r cerddi hynaf yn y Gymraeg.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350) Brenin Powys, a folwyd gan Daliesin Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Tudalen o Lyfr Taliesin, sy’n cadw cân Taliesin i foli Cynan Garwyn
Tudalen o Lyfr Taliesin, sy’n cadw cân Taliesin i foli Cynan Garwyn · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, photograph Bahatur, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Cynan Garwyn: Cynan ‘Garwyn’, y cerbyd gwyn yn ôl y darlleniad arferol (car + gwyn)

Cynan Garwyn

  • Cynan ei enw ei hun
  • Gar car, cerbydo car (treiglad meddal: c → g)
  • wyn gwyno gwyn (treiglad meddal: g → –)

Cynan Garwyn oedd brenin Powys yn ail hanner y chweched ganrif, mab Brochwel Ysgithrog ac arweinydd rhyfel yr atseiniai ei glod drwy’r holl deyrnasoedd Cymreig. Canodd Taliesin ei glod yn Trawsganu Cynan Garwyn, sef, os gwaith Taliesin ei hun ydyw, y gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg. Roedd hefyd yn gyfaill i’r saint, ac yn rhoddwr hael i Sant Beuno.

PrydAil hanner y chweched ganrif
TeyrnasPowys
Ei rieniBrochwel Ysgithrog ac Arddun Benasgell
Ei frawdSant Tysilio
Ei farddTaliesin

Mab Brochwel#

Roedd Cynan yn fab i’r Brenin Brochwel Ysgithrog ac i Arddun Benasgell, merch Pabo Post Prydain, ac yn frawd i Sant Tysilio o Feifod. Mae’r achau diweddarach yn olrhain ei linach yn ôl at Gadell Ddyrnllug. Darllenwyd ei lysenw, Garwyn neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’.

Teyrnas fawr#

Yn nyddiau Cynan roedd Powys yn llawer mwy na Phowys y canrifoedd diweddarach. Ymestynnai ei ffiniau i’r dwyrain y tu hwnt i’r llinell lle codwyd Clawdd Offa wedyn, gan gynnwys rhannau mawr o’r Gororau a gwastadedd Hafren, a’i hen lys brenhinol ym Mhengwern, lle saif Amwythig.

Trawsganu Cynan Garwyn#

Credai Syr Ifor Williams i Daliesin ddechrau ei yrfa yng Nghymru yn llys Cynan, a chedwir y gerdd a luniodd i’r brenin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, yn Llyfr Taliesin. Mae’n moli Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig, ac mae’n sôn am ymgyrchoedd y brenin ar draws y wlad: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed a Brycheiniog, ac yn erbyn Cernyw. Os gwaith Taliesin ei hun yw’r gerdd, fel y cred llawer, dyma’r gerdd hynaf sydd wedi goroesi yn Gymraeg.

Cyfaill Beuno#

Mae Buchedd Sant Beuno yn adrodd i Gynan roi anrhegion hael i’r sant, gan helpu mynach mawr Clynnog yn ei waith. Enwir Cynan hefyd ym Muchedd Sant Cadog, ac yn ddiweddarach yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Ei feibion#

Dilynwyd Cynan yn frenin gan ei fab Selyf ap Cynan, a elwid yn Sarffgadau, a syrthiodd yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 615. Mab arall oedd Eiludd. Drwyddynt hwy parhaodd llinach Brochwel a Chynan ym Mhowys.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf