Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 420–638

Brenhinoedd a thywysogion Rheged

Teyrnas Urien, arwr Taliesin, o gwmpas y Solway a Chaerliwelydd.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Teyrnas y Brythoniaid yn y gogledd oedd Rheged, o gwmpas Moryd Solway a Chaerliwelydd (Carlisle), gan ymestyn efallai i Galloway ac i’r de tuag at Swydd Gaerhirfryn. Siaradai ei phobl yr iaith a drodd yn Gymraeg.

Ei brenin Urien yw arwr cerddi Taliesin, a galarodd yr un bardd am ei fab Owain. Daeth y cerddi hynny i’r de i Gymru a’u cadw yma, fel bod cof Rheged yn byw yn Gymraeg.

Urien, arglwydd Llwyfenydd

Cynhwysai Rheged y rhan fwyaf o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn weithiau i Swydd Efrog, a Chaerliwelydd yn brif sedd iddi. Geilw Taliesin Urien yn ben Rheged, yn ben Llwyfenydd, dyffryn Lyvennet, ac yn ben Catraeth, ac erys wyth o’i ganeuon i Urien. Cofnoda’r Historia Brittonum fuddugoliaethau Urien dros Eingl Brynaich, a dywed i’w fab Rhun fedyddio Edwin o Northumbria. Priododd Rhiainfellt, wyres Rhun, ag Oswiu o Northumbria, yn 638 yn ôl pob tebyg.

Trusty’s Hill

O 2012 bu archaeolegwyr yn cloddio ar Trusty’s Hill, ger Gatehouse of Fleet yn Galloway, caer a welant fel canolfan frenhinol tua’r flwyddyn 600, yn nyddiau brenhinoedd Rheged.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Coel Hen

    Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd cyndad llawer o linachau brenhinol yr Hen Ogledd.

    Coel Hen
  2. Meirchion Gul

  3. Cynfarch ap Meirchion

    Cynfarch ap Meirchion
  4. Urien Rheged

    Brenin Rheged ac arglwydd Catraeth, a ganmolwyd gan Daliesin fel y mwyaf o Wŷr y Gogledd. Arweiniodd Frythoniaid y gogledd yn erbyn yr Eingl a’u gwarchae ar Ynys Fedcawd (Lindisfarne) am dri diwrnod a thair noson.

    Urien Rheged
  5. Llywarch Hen

    Cefnder Urien a brenin yn y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, daeth i Bowys, lle gosodir englynion mawr Canu Llywarch Hen.

    Llywarch Hen
  6. Owain ab Urien

    Llaw dde ei dad, a alarwyd yn marwnad Taliesin. Cofia chwedlau Cymru ef fel arwr Iarlles y Ffynnon.

    Owain ab Urien
  7. Rhun ab Urien

    Mae’r Historia Brittonum yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd y Brenin Edwin o Northumbria.

    Rhun ab Urien
  8. Tua 638 priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria, ac aeth Rheged drwy briodas i’r Eingl.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf