Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Matholwch

Brenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Ail Gainc, chwedl Branwen, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Ail Gainc, chwedl Branwen, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Hwyliodd Matholwch, brenin Iwerddon, i Harlech i ofyn am law Branwen, fel y byddai Ynys y Cedyrn ac Iwerddon yn cael eu huno mewn cyfeillgarwch. Ei briodas, y sarhad a’i difethodd a’r rhyfel a ddilynodd yw stori Ail Gainc y Mabinogi.

Yn y chwedlauAil Gainc y Mabinogi
TeyrnasIwerddon
GwraigBranwen ferch Llŷr
MabGwern

Tair llong ar ddeg#

Roedd Bendigeidfran a’i frodyr yn eistedd ar graig Harlech pan welsant dair llong ar ddeg yn hwylio o Iwerddon, gyda baneri teg, disglair o sidan. Codwyd tarian â’i blaen i fyny ar y llong gyntaf yn arwydd o heddwch. Daeth Matholwch i’r lan a gofyn am Franwen, a chytunodd cyngor Bendigeidfran. Cynhaliwyd y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, am na adeiladwyd tŷ erioed a oedd yn ddigon mawr i ddal Bendigeidfran.

Y sarhad a’r rhoddion#

Yn ystod y wledd torrodd Efnysien, hanner brawd Branwen, yn ddig am iddi gael ei rhoi heb ei air ef, weflau, clustiau, cynffonnau ac amrannau meirch Matholwch. Paratôdd Matholwch i hwylio adref yn ddig. Anfonodd Bendigeidfran i wneud iawn: march iach am bob un a ddifethwyd, ffon o arian mor drwchus â’i fys bach ac mor dal ag ef ei hun, a chlawr o aur mor llydan â’i wyneb. Yna rhoddodd rodd fwy fyth: y Pair Dadeni, a ddygai ryfelwyr lladdedig yn ôl yn fyw, er na allent siarad.

Adroddodd Matholwch sut y daethai’r pair o Iwerddon: o lyn yno, Llyn y Pair, daethai gŵr a gwraig anferth allan unwaith a’r pair ar eu cefnau.

Cynnig heddwch#

Hwyliodd Matholwch adref gyda Branwen, ac anrhydeddodd Iwerddon hi. Ond ni adawai ei bobl i’r sarhad orffwys, ac ymhen amser ildiodd iddynt, ac anfonwyd Branwen i’r gegin. Pan ddaeth llu Prydain dros y môr, cynigiodd Matholwch heddwch: rhoddodd deyrnas Iwerddon i’w fab Gwern, mab Branwen, ac adeiladu tŷ digon mawr i Fendigeidfran, y tŷ cyntaf o’r fath erioed.

Dwy ynys wedi’u diffeithio#

Yn y tŷ hwnnw, yn yr union wledd lle gwnaed Gwern yn frenin, torrwyd yr heddwch, ac ymladdodd y ddau lu nes gwagio Iwerddon o bawb ond pum gwraig feichiog mewn ogof, a dim ond saith o wŷr Prydain a ddaeth adref. Nid yw’r chwedl yn dweud sut y bu farw Matholwch; mae’n diflannu i laddfa fawr y rhyfel.

Ei gofio#

Mae Matholwch yn frenin wedi’i ddal rhwng ei falchder ei hun, pwysau ei bobl a’i ddymuniad am heddwch. Mae ei stori, rhwng Aberffraw, Harlech ac Iwerddon, yn dangos mor agos oedd y ddwy ynys ar draws Môr Iwerddon, a pha mor hawdd y gellid colli cyfeillgarwch brenhinoedd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf