Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Yr Ail Gainc

Branwen ferch Llŷr

Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen yn wraig i frenin Iwerddon. Sarhad, drudwen a anfonwyd dros y môr, brenin cawr sy’n gorwedd yn bont, y pair dadeni, a phen a fu’n siarad am bedwar ugain mlynedd.

Llun: Branwen a’i drudwy yn llys Matholwch · W. Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Y chwedlAil Gainc y Mabinogi
Ei phoblBendigeidfran, Branwen, Manawydan, Efnysien a Nisien, Matholwch brenin Iwerddon
Ei gwladHarlech, Aberffraw, Arfon, Edeirnion, Môn a Gwales; ac Iwerddon
Fe’i cedwir ynY Llyfr Gwyn a’r Llyfr Coch; y darnau hynaf yn Llawysgrif Peniarth 6, y drydedd ganrif ar ddeg
Ei hysgrifennuRhwng tua 1050 a 1120
Ei darllen wedi’i hadroddBranwen a’r ddrudwen, ar ein tudalen Chwedlau

1. Llongau yn Harlech

Roedd Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn, yn eistedd un prynhawn ar graig Harlech uwchben y môr, gyda’i frawd Manawydan ac uchelwyr ei lys, pan welsant dair llong ar ddeg yn dod o dde Iwerddon, a tharian â’i blaen i fyny ar y gyntaf yn arwydd hedd. Matholwch, brenin Iwerddon, oedd yno, wedi dod i ofyn am Franwen ferch Llŷr, chwaer y brenin, un o Dair Prif Riain yr Ynys, a’r forwyn decaf yn y byd. Cytunwyd ar y briodas, a chynhaliwyd y wledd yn Aberffraw, mewn pebyll, am na chodwyd tŷ erioed a allai ddal Bendigeidfran.

2. Sarhad Efnysien

Roedd gan Franwen ddau hanner brawd, meibion ei mam Penarddun: Nisien, a allai wneud hedd rhwng dwy fyddin ar eu llidiocaf, ac Efnysien, a allai beri i ddau frawd ymladd ar eu mwyaf cariadus. Daeth Efnysien ar draws meirch y Gwyddyl a gofyn eiddo pwy oeddent. Pan glywodd i’w chwaer gael ei rhoi heb ei ganiatâd ef, torrodd weflau’r meirch at y dannedd, eu clustiau at y pen a’u cynffonnau at y cefn. Cymerodd Matholwch hynny’n sarhad arno ef ei hun a pharatoi i hwylio.

Ni adawai Bendigeidfran i’w westai fynd yn ddianrhydedd. Rhoddodd iddo farch iach am bob un a ddifethwyd, ffon arian cyhyd â Matholwch, a phlât aur cyfled â’i wyneb. A rhoddodd iddo’r trysor mwyaf oll: y Pair Dadeni. Codai gŵr marw a deflid iddo drannoeth cystal ymladdwr ag erioed, ond na allai siarad. O Iwerddon ei hun y daethai’r pair, gyda chawr, Llasar Llaes Gyfnewid, a’i wraig, a ddihangodd pan geisiodd y Gwyddyl eu llosgi mewn tŷ haearn.

3. Y ddrudwen

Aeth Branwen i Iwerddon a’i chroesawu ag anrhydedd, ac o fewn y flwyddyn esgorodd ar fab, Gwern. Ond yn yr ail flwyddyn dechreuodd gwŷr Iwerddon sôn am y sarhad i feirch eu brenin, a mynnu dial. Gyrrwyd Branwen o ystafell y brenin a’i gorfodi i bobi i’r llys, a bob dydd deuai’r cigydd, wedi torri’r cig, a rhoi bonclust iddi. Rhwystrwyd llongau rhag croesi i Brydain rhag i air am y peth gyrraedd ei brawd. Felly y bu am dair blynedd.

Magodd Branwen ddrudwen ar ymyl ei noe dylino, ei dysgu i siarad, a’i dysgu pa fath ŵr oedd ei brawd. Ysgrifennodd lythyr am ei gofidiau a’i rwymo dan adain yr aderyn, a’i hanfon dros y môr. Cafodd y ddrudwen Fendigeidfran yng Nghaer Seint yn Arfon, disgyn ar ei ysgwydd a chrychu ei phlu nes gweld y llythyr. Pan ddarllenodd ef, bu’n drist, a galwodd wŷr pedair gwlad a saith ugain yr ynys ynghyd.

4. ‘A fo ben, bid bont’

Gadawodd Bendigeidfran saith gŵr ym Mhrydain dan ei fab Caradog, yn Edeirnion, i gadw’r deyrnas. Yna croesodd y llynges y môr, a cherddodd y brenin drwyddo, am na allai’r un llong ei ddal, a’r telynorion ar ei gefn. Rhedodd meichiaid Matholwch ato â’r newydd: gwelwyd coedwig ar y môr, a mynydd wrth ei hymyl, a chefn uchel ar y mynydd a llyn bob ochr i’r cefn. ‘Hwylbrenni llongau Ynys y Cedyrn yw’r goedwig,’ meddai Branwen. ‘Fy mrawd yw’r mynydd, yn cerdded drwy’r dŵr. Ei drwyn yw’r cefn, a’i ddau lygad yw’r ddau lyn, yn edrych yn ddig ar yr ynys hon.’

Ffodd y Gwyddyl dros afon Llinon a thorri’r bont y tu ôl iddynt, ac roedd hud ar yr afon fel na allai’r un llong ei chroesi. ‘Nid oes pont,’ meddai gwŷr Prydain. ‘A fo ben, bid bont,’ meddai Bendigeidfran. Gorweddodd ar draws yr afon, gosodwyd clwydi arno, a chroesodd ei fyddin dros ei gorff. Ac mae’r dywediad hwnnw’n dal ar arfer yng Nghymru.

5. Y tŷ, y boliau a’r pair

Cynigiodd Matholwch hedd. Rhoddai deyrnas Iwerddon i Wern, mab Branwen, a chodi tŷ digon mawr i ddal Bendigeidfran, peth na wnaed erioed. Ond crogodd y Gwyddyl fol ar bob un o gan colofn y tŷ, a gŵr arfog ym mhob un. Daeth Efnysien i mewn o flaen y llu, gofyn beth oedd yn y boliau, cael yr ateb ‘blawd’, a gwasgu pob un nes teimlo’r pen y tu mewn a’i falu.

Eisteddodd y ddau lu yn y tŷ, a gwnaed hedd, a gwnaed Gwern yn frenin. Aeth y bachgen o’i ewythr Bendigeidfran at Fanawydan a Nisien, ond pan ddaeth at Efnysien, cydiodd Efnysien ynddo gerfydd ei draed a’i daflu wysg ei ben i’r tân. Ceisiodd Branwen neidio i mewn ar ei ôl, a daliodd Bendigeidfran hi rhwng ei darian a’i ysgwydd. Yna bu brwydr fawr. Cyneuodd y Gwyddyl dân dan y pair a thaflu eu meirw iddo, a chodent drannoeth yn barod i ymladd. Pan welodd Efnysien hynny bu’n edifar am a wnaethai. Gorweddodd ymhlith meirw’r Gwyddyl, fe’i taflwyd i’r pair, ac ymestynnodd nes i’r pair dorri’n bedwar darn, a thorrodd ei galon yntau.

6. Y pen

O lu Prydain dim ond saith gŵr a ddaeth adref: Pryderi, Manawydan, Glifiau, Taliesin, Ynog, Gruddiau fab Muriel, a Heilyn fab Gwyn Hen. Clwyfwyd Bendigeidfran yn ei droed gan waywffon wenwynig. Dywedodd wrthynt am dorri ei ben a’i gludo i’r Gwynfryn yn Llundain a’i gladdu â’i wyneb tua Ffrainc. ‘Byddwch yn hir ar y ffordd,’ meddai. ‘Yn Harlech byddwch yn gwledda am saith mlynedd, ac adar Rhiannon yn canu i chi. A bydd y pen cystal cwmni i chi ag y bu erioed pan oedd arnaf fi.’

Felly y bu. Yn Harlech canodd adar Rhiannon am saith mlynedd. Yna yng Ngwales, ym Mhenfro, cawsant neuadd frenhinol deg uwchben y môr, a thri drws iddi. Roedd dau ar agor. Y trydydd, tuag Aber Henfelen a Chernyw, ni chaent ei agor. Am bedwar ugain mlynedd buont yno heb heneiddio, heb gofio’r un gofid, a’r pen yn ymddiddan â hwy fel erioed. Gelwir hyn Ysbyddaid Urddol Ben. Yna un diwrnod agorodd Heilyn fab Gwyn y trydydd drws. Edrychasant tua Chernyw, a daeth pob colled a gawsant erioed yn ôl iddynt. Aethant i Lundain a chladdu’r pen yn y Gwynfryn. Roedd yn un o Dri Chuddiad Ffodus Ynys Prydain: tra gorweddai yno, ni ddeuai gormes byth dros y môr i’r ynys.

7. Bedd Branwen

Daeth Branwen adref gyda’r saith, a glanio yn Aber Alaw yn Nhalebolion, ym Môn. Eisteddodd ac edrych draw tuag Iwerddon, ac yn ôl ar Ynys y Cedyrn, cyn belled ag y gwelai. ‘Oi a fab Duw,’ meddai, ‘gwae fi o’m ganedigaeth. Da dwy ynys a ddiffeithwyd o’m hachos i.’ A rhoddodd ochenaid fawr, a thorrodd ei chalon. Gwnaethant fedd pedairochrog iddi a’i chladdu yno, ar lan Alaw.

Yn y cyfamser, ym Mhrydain, roedd Caswallon fab Beli wedi cymryd yr ynys. Mewn mantell hud fel na allai neb ei weld, lladdodd chwech o’r saith gŵr a adawyd yn Edeirnion, a bu farw Caradog fab Brân o dristwch o weld y cleddyf ac nid y llaw a’i daliai. ‘Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.’

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Carnedd go iawn o Oes yr Efydd yw Bedd Branwen, ar lan Alaw ger Llanddeusant ym Môn, a phan agorwyd hi yn 1813 cafwyd ynddi wrn o esgyrn llosg. Gwales yw ynys Gwales, ymhell allan yn y môr oddi ar Sir Benfro. Mae’r Trioedd yn cofio claddu pen Brân fel un o’r Tri Chuddiad Ffodus, ac mae ‘A fo ben, bid bont’ yn ddihareb Gymraeg am arweinyddiaeth o hyd. Yn ôl traddodiad Cymru Brân oedd tad y Brenin Caradog a ymladdodd yn erbyn Rhufain, ac mae’r Trioedd yn ei gofio fel un o’r rhai a ddaeth â’r ffydd Gristnogol i Brydain.

A fo ben, bid bont.

Bendigeidfran wrth yr afon

Lluniau’r chwedl

Branwen, gan Christopher Williams (1873–1934). Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe
Branwen, gan Christopher Williams (1873–1934). Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe · Llun: Christopher Williams, Public domain, Wikimedia Commons
Bedd Branwen, ar lan afon Alaw ym Môn: y garnedd y mae traddodiad yn dweud mai bedd Branwen yw hi
Bedd Branwen, ar lan afon Alaw ym Môn: y garnedd y mae traddodiad yn dweud mai bedd Branwen yw hi · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Lleoedd y chwedl

7 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Harlech

    Eisteddai Bendigeidfran ar graig Harlech pan ddaeth llongau Matholwch. Gwleddodd y saith a oroesodd yma am saith mlynedd, ac adar Rhiannon yn canu iddynt.Harlech

  2. Aberffraw

    Cynhaliwyd gwledd briodas Branwen yma mewn pebyll. Mewn canrifoedd diweddarach Aberffraw oedd llys brenhinol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd.Aberffraw

  3. Caer Seint yn Arfon

    Lle cafodd y ddrudwen Fendigeidfran â llythyr Branwen: caer Rufeinig Segontium uwchben Caernarfon.Caer Seint yn Arfon

  4. Edeirnion

    Arhosodd y saith stiward yma gyda Charadog fab Brân tra hwyliodd y fyddin i Iwerddon. Dywed y chwedl i’r lle gael yr enw Seith Marchog ar eu hôl.

  5. Aber Menai

    O Aber Menai, ceg Afon Menai, yr hwyliodd Branwen i Iwerddon yn frenhines.

  6. Bedd Branwen ac Aber Alaw

    Bedd pedairochrog Branwen ar lan Alaw ger Llanddeusant: carnedd go iawn o Oes yr Efydd.

  7. Gwales

    Ynys Gwales, ymhell allan oddi ar Sir Benfro, lle gwleddodd y saith am bedwar ugain mlynedd gyda phen Brân.

  8. Y Gwynfryn, Llundain

    Lle claddwyd y pen â’i wyneb tua Ffrainc. Mae traddodiad yn ei osod lle saif Tŵr Llundain.Y Gwynfryn, Llundain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf