Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Manawydan fab Llŷr

Brawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Y tywysog amyneddgar, arwr y Drydedd Gainc Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Drydedd Gainc, chwedl Manawydan, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Drydedd Gainc, chwedl Manawydan, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Manawydan fab Llŷr: Manawydan, mab Llŷr

Manawydan fab Llŷr

  • Manawydan ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Llŷr enw ei dad

Manawydan fab Llŷr yw arwr amyneddgar y Mabinogi. Yn frawd i Fendigeidfran a Branwen, croesodd i Iwerddon gyda llu Prydain a dod adref gyda phen ei frawd; yn y Drydedd Gainc, sy’n dwyn ei enw, mae’n ennill teyrnas gyfan yn ôl heb daro’r un ergyd.

Yn y chwedlauYr Ail a’r Drydedd Gainc
TeuluMab Llŷr a Phenarddun; brawd Bendigeidfran a Branwen
GwraigRhiannon, gweddw Pwyll
CyfaillPryderi, arglwydd Dyfed
Yn y TrioeddUn o Dri Lledyf Unben ac o Dri Eurgrydd

Yn Harlech ac yn Iwerddon#

Mae’n ymddangos gyntaf yn eistedd wrth ochr ei frawd ar graig Harlech, yn edrych dros y môr, pan ddaeth tair llong ar ddeg brenin Iwerddon i’r golwg. Croesodd i Iwerddon gyda’r llu, ymladdodd yn y rhyfel, a bu’n un o ddim ond saith gŵr a ddaeth adref. Gyda’r lleill cariodd ben Bendigeidfran i Harlech, yna i ynys Gwales, ac o’r diwedd i’r Gwynfryn yn Llundain.

Arglwydd heb dir#

Pan ddaethant adref, roedd ei gefnder Caswallon fab Beli wedi cipio’r goron. Ni fynnai Manawydan ymladd â’i geraint ei hun. Ni fyddai’n ofid ganddo, meddai, weld neb yn lle ei frawd. Rhoddodd ei gyfaill Pryderi saith cantref Dyfed iddo a’i fam ei hun, Rhiannon, yn wraig, a daeth y ddau i garu ei gilydd yn fawr.

Crefftwr yn Lloegr#

Pan wagiodd hud Ddyfed, arweiniodd Manawydan y cwmni bach i Loegr ac ennill eu bara â’i ddwylo ei hun. Yn Henffordd gwnaeth gyfrwyau, wedi’u lliwio ag enamel glas, mor gain nes na phrynai neb gan unrhyw gyfrwywr arall; mewn tref arall gwnaeth darianau; mewn un arall, esgidiau, ag aur ar y byclau. Bob tro cynllwyniodd crefftwyr y dref i’w ladd, a bob tro, er bod Pryderi am ymladd, symudodd Manawydan ymlaen. Pe baent yn ymladd, meddai, caent enw drwg, a’u carcharu.

Y llygoden a’r esgob#

Yn ôl yn Nyfed heuodd dair acer o wenith, a chafodd pob un ei hysbeilio yn y nos wrth aeddfedu. Ar y drydedd noson gwyliodd a gweld llu o lygod. Daliodd un, drymach na’r lleill, a chodi crocbren ar Orsedd Arberth i’w chrogi. Daeth ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio, pob un yn cynnig mwy i’w rhyddhau; gwrthododd Manawydan bob un. O’r diwedd cyfaddefodd yr esgob: ef oedd Llwyd fab Cil Coed, a osododd yr hud i ddial cam ei gyfaill Gwawl, a’i wraig ef oedd y llygoden.

Roedd pris Manawydan yn fanwl: rhyddid Rhiannon a Phryderi, codi’r hud oddi ar saith cantref Dyfed, ac addewid na cheid dial byth. Cytunodd Llwyd, a phan edrychodd Manawydan i fyny, roedd y wlad yn llawn tai, gyrroedd a phobl eto.

Ei gofio#

Mae’r Trioedd yn ei alw’n un o Dri Lledyf Unben Ynys Prydain, am na cheisiodd dir iddo’i hun erioed, ac yn un o’r Tri Eurgrydd. Cysylltir ei enw â Manaw, Ynys Manaw. Ef yw arwr y synnwyr da: amyneddgar, cwrtais, ffyddlon i’w gyfeillion, a heb gywilydd byth o weithio â’i ddwylo.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf