Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Brawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Manawydan fab Llŷr: Manawydan, mab Llŷr
Manawydan fab Llŷr
Manawydan fab Llŷr yw arwr amyneddgar y Mabinogi. Yn frawd i Fendigeidfran a Branwen, croesodd i Iwerddon gyda llu Prydain a dod adref gyda phen ei frawd; yn y Drydedd Gainc, sy’n dwyn ei enw, mae’n ennill teyrnas gyfan yn ôl heb daro’r un ergyd.FfynonellauManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Yr Ail a’r Drydedd Gainc |
|---|---|
| Teulu | Mab Llŷr a Phenarddun; brawd Bendigeidfran a Branwen |
| Gwraig | Rhiannon, gweddw Pwyll |
| Cyfaill | Pryderi, arglwydd Dyfed |
| Yn y Trioedd | Un o Dri Lledyf Unben ac o Dri Eurgrydd |
Mae’n ymddangos gyntaf yn eistedd wrth ochr ei frawd ar graig Harlech, yn edrych dros y môr, pan ddaeth tair llong ar ddeg brenin Iwerddon i’r golwg. Croesodd i Iwerddon gyda’r llu, ymladdodd yn y rhyfel, a bu’n un o ddim ond saith gŵr a ddaeth adref. Gyda’r lleill cariodd ben Bendigeidfran i Harlech, yna i ynys Gwales, ac o’r diwedd i’r Gwynfryn yn Llundain.FfynonellauManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Pan ddaethant adref, roedd ei gefnder Caswallon fab Beli wedi cipio’r goron. Ni fynnai Manawydan ymladd â’i geraint ei hun. Ni fyddai’n ofid ganddo, meddai, weld neb yn lle ei frawd. Rhoddodd ei gyfaill Pryderi saith cantref Dyfed iddo a’i fam ei hun, Rhiannon, yn wraig, a daeth y ddau i garu ei gilydd yn fawr.FfynonellauManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.Manawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Pan wagiodd hud Ddyfed, arweiniodd Manawydan y cwmni bach i Loegr ac ennill eu bara â’i ddwylo ei hun. Yn Henffordd gwnaeth gyfrwyau, wedi’u lliwio ag enamel glas, mor gain nes na phrynai neb gan unrhyw gyfrwywr arall; mewn tref arall gwnaeth darianau; mewn un arall, esgidiau, ag aur ar y byclau. Bob tro cynllwyniodd crefftwyr y dref i’w ladd, a bob tro, er bod Pryderi am ymladd, symudodd Manawydan ymlaen. Pe baent yn ymladd, meddai, caent enw drwg, a’u carcharu.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Manawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.
Yn ôl yn Nyfed heuodd dair acer o wenith, a chafodd pob un ei hysbeilio yn y nos wrth aeddfedu. Ar y drydedd noson gwyliodd a gweld llu o lygod. Daliodd un, drymach na’r lleill, a chodi crocbren ar Orsedd Arberth i’w chrogi. Daeth ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio, pob un yn cynnig mwy i’w rhyddhau; gwrthododd Manawydan bob un. O’r diwedd cyfaddefodd yr esgob: ef oedd Llwyd fab Cil Coed, a osododd yr hud i ddial cam ei gyfaill Gwawl, a’i wraig ef oedd y llygoden.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Llwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Roedd pris Manawydan yn fanwl: rhyddid Rhiannon a Phryderi, codi’r hud oddi ar saith cantref Dyfed, ac addewid na cheid dial byth. Cytunodd Llwyd, a phan edrychodd Manawydan i fyny, roedd y wlad yn llawn tai, gyrroedd a phobl eto.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Mae’r Trioedd yn ei alw’n un o Dri Lledyf Unben Ynys Prydain, am na cheisiodd dir iddo’i hun erioed, ac yn un o’r Tri Eurgrydd. Cysylltir ei enw â Manaw, Ynys Manaw. Ef yw arwr y synnwyr da: amyneddgar, cwrtais, ffyddlon i’w gyfeillion, a heb gywilydd byth o weithio â’i ddwylo.FfynonellauManawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.Welsh Triads ↗Wicipedia (Saesneg)Mae Peniarth 16, y casgliad cynharaf, o drydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, yn cadw 46 o’r 96 triawd yn argraffiad Rachel Bromwich; ysgrifennwyd Peniarth 45 tua 1275.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Y chwedl: Manawydan fab Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf