Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Arawn

Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenin Annwn Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Gainc Gyntaf, lle mae Pwyll yn cwrdd ag Arawn, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Gainc Gyntaf, lle mae Pwyll yn cwrdd ag Arawn, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Mae Arawn, brenin Annwn, yn marchogaeth i Gainc Gyntaf y Mabinogi ar farch mawr brithlwyd, mewn gwisg hela lwyd, y tu ôl i haid o gŵn gwyn disglair â chlustiau cochion. Ef yw brenin Annwn, ac mae’r chwedl yn ei ddangos yn deyrn cyfiawn a chwrtais sy’n gwobrwyo ffyddlondeb yn fwy na dim.

Yn y chwedlauY Gainc Gyntaf, a’i roddion yn y Bedwaredd
TeyrnasAnnwn
GelynHafgan, brenin arall yn Annwn
CyfaillPwyll, pendefig Dyfed

Y cŵn yng Nglyn Cuch#

Yng Nglyn Cuch cafodd Pwyll haid ddieithr yn dal carw, eu gyrru ymaith a gosod ei gŵn ei hun arno. Marchogodd Arawn i fyny ac enwi’r cam: ni welsai erioed fwy o anghwrteisi mewn dyn. Gofynnodd Pwyll sut y gallai ennill ei gyfeillgarwch, a dywedodd Arawn wrtho.

Cyfnewid ffurf#

Roedd Hafgan, gwrthwynebydd Arawn, yn rhyfela ag ef, ac ni ellid ei ladd ond ag un ergyd. Rhoddodd Arawn ei ffurf ei hun i Bwyll a’i anfon i deyrnasu yn Annwn am flwyddyn a diwrnod, tra teyrnasai yntau yn Nyfed ar ffurf Pwyll. Ar ddiwedd y flwyddyn roedd Pwyll i gyfarfod â Hafgan wrth y rhyd, ei daro unwaith, a byth eilwaith, er iddo erfyn.

Gwobrwyo cyfeillgarwch#

Pan ddaeth y flwyddyn i ben a hwythau’n cyfarfod eto yng Nglyn Cuch, cafodd Arawn fod Pwyll wedi ennill ei deyrnas yn gyfan heb gyffwrdd erioed â’i frenhines, er iddi orwedd wrth ei ochr bob nos. ‘Arglwydd Dduw,’ meddai, ‘cadarn y daliodd y gŵr ei gyfeillgarwch.’ O’r dydd hwnnw bu’r ddau frenin yn gyfeillion am oes, ac anfonasant at ei gilydd feirch, milgwn, hebogau a phob trysor a allai blesio.

Teyrnasodd Arawn yn dda ar Ddyfed yn ei dro: pan ddaeth Pwyll adref a gofyn i’w uchelwyr sut y bu ei deyrnasiad, dywedasant na fu erioed mor ddoeth, mor garedig, nac mor hael.

Moch Annwn#

Yn y Bedwaredd Gainc mae’r cyfeillgarwch yn byw ym mab Pwyll. Roedd Arawn wedi anfon at Bryderi fath newydd o anifail o Annwn, bwystfilod bychain yr oedd eu cig yn well na chig eidion: moch. I ennill y moch hyn y daeth Gwydion i’r de i lys Pryderi, a’r ffrae amdanynt a ddechreuodd y rhyfel y bu farw Pryderi ynddo.

Brenin Annwn#

Mae Annwn yn yr hen gerddi Cymraeg yn wlad o lawnder a rhyfeddodau, ac yn Llyfr Taliesin mae’r gerdd Preiddeu Annwfn yn sôn am fordaith Arthur yno. Mae cŵn gwyn clustgoch Arawn, Cŵn Annwn, yn dal i gael sôn amdanynt yng Nghymru, i’w clywed yn hela ar draws yr awyr ar nosweithiau gaeaf.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf