Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Mae Arawn, brenin Annwn, yn marchogaeth i Gainc Gyntaf y Mabinogi ar farch mawr brithlwyd, mewn gwisg hela lwyd, y tu ôl i haid o gŵn gwyn disglair â chlustiau cochion. Ef yw brenin Annwn, ac mae’r chwedl yn ei ddangos yn deyrn cyfiawn a chwrtais sy’n gwobrwyo ffyddlondeb yn fwy na dim.FfynonellauArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Y Gainc Gyntaf, a’i roddion yn y Bedwaredd |
|---|---|
| Teyrnas | Annwn |
| Gelyn | Hafgan, brenin arall yn Annwn |
| Cyfaill | Pwyll, pendefig Dyfed |
Yng Nglyn Cuch cafodd Pwyll haid ddieithr yn dal carw, eu gyrru ymaith a gosod ei gŵn ei hun arno. Marchogodd Arawn i fyny ac enwi’r cam: ni welsai erioed fwy o anghwrteisi mewn dyn. Gofynnodd Pwyll sut y gallai ennill ei gyfeillgarwch, a dywedodd Arawn wrtho.FfynonellauArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
Roedd Hafgan, gwrthwynebydd Arawn, yn rhyfela ag ef, ac ni ellid ei ladd ond ag un ergyd. Rhoddodd Arawn ei ffurf ei hun i Bwyll a’i anfon i deyrnasu yn Annwn am flwyddyn a diwrnod, tra teyrnasai yntau yn Nyfed ar ffurf Pwyll. Ar ddiwedd y flwyddyn roedd Pwyll i gyfarfod â Hafgan wrth y rhyd, ei daro unwaith, a byth eilwaith, er iddo erfyn.FfynonellauArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Pan ddaeth y flwyddyn i ben a hwythau’n cyfarfod eto yng Nglyn Cuch, cafodd Arawn fod Pwyll wedi ennill ei deyrnas yn gyfan heb gyffwrdd erioed â’i frenhines, er iddi orwedd wrth ei ochr bob nos. ‘Arglwydd Dduw,’ meddai, ‘cadarn y daliodd y gŵr ei gyfeillgarwch.’ O’r dydd hwnnw bu’r ddau frenin yn gyfeillion am oes, ac anfonasant at ei gilydd feirch, milgwn, hebogau a phob trysor a allai blesio.FfynonellauArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
Teyrnasodd Arawn yn dda ar Ddyfed yn ei dro: pan ddaeth Pwyll adref a gofyn i’w uchelwyr sut y bu ei deyrnasiad, dywedasant na fu erioed mor ddoeth, mor garedig, nac mor hael.FfynhonnellPedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Yn y Bedwaredd Gainc mae’r cyfeillgarwch yn byw ym mab Pwyll. Roedd Arawn wedi anfon at Bryderi fath newydd o anifail o Annwn, bwystfilod bychain yr oedd eu cig yn well na chig eidion: moch. I ennill y moch hyn y daeth Gwydion i’r de i lys Pryderi, a’r ffrae amdanynt a ddechreuodd y rhyfel y bu farw Pryderi ynddo.FfynonellauArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.Math fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.
Mae Annwn yn yr hen gerddi Cymraeg yn wlad o lawnder a rhyfeddodau, ac yn Llyfr Taliesin mae’r gerdd Preiddeu Annwfn yn sôn am fordaith Arthur yno. Mae cŵn gwyn clustgoch Arawn, Cŵn Annwn, yn dal i gael sôn amdanynt yng Nghymru, i’w clywed yn hela ar draws yr awyr ar nosweithiau gaeaf.FfynhonnellArawn ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Annwn yn y Gainc Gyntaf; ei gŵn gwyn clustgoch, ei gyfnewid ffurf â Pwyll, a’r moch a anfonodd wedyn at Bryderi.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Pwyll Pendefig Dyfed → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf