Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 54 BC (wedi’i gofnodi) Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Caswallon, o hen brint
Caswallon, o hen brint · Llun: Wikimedia Commons · New York Public Library, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Caswallon fab Beli: Caswallon, mab Beli (Beli Mawr)

Caswallon fab Beli

  • Caswallon ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Beli enw ei dad: Beli Mawr

Yn haf 54 CC croesodd Iŵl Cesar i Brydain am yr ail dro, gyda phum lleng a dwy fil o farchogion. Dewisodd pobloedd yr ynys un gŵr i’w harwain i gyd yn ei erbyn: Cassivellaunus, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel Caswallon fab Beli.

PrydArweiniodd y Brythoniaid yn 54 CC
TiroeddI’r gogledd o’r Tafwys, yng ngwlad y Catuvellauni diweddarach
Yn nhraddodiad CymruCaswallon fab Beli, brawd Lludd a Llefelys
Sut y gwyddomHanes Cesar ei hun o’r rhyfel, yna’r Trioedd a’r Mabinogi

Dewis gan yr holl Frythoniaid#

Ysgrifennodd Cesar fod y Brythoniaid wedi bod yn rhyfela yn erbyn ei gilydd, ond i’w ddyfodiad wneud iddynt roi prif reolaeth a threfn y rhyfel i Cassivellaunus. Roedd ei diroedd i’r gogledd o’r Tafwys, tua phedwar ugain milltir Rufeinig o’r môr. Dyma’r tro cyntaf i frenin o’r ynys hon gael ei enwi mewn ysgrifen gan rywun a’i cyfarfu ar faes y gad.

Cerbydau yn erbyn y llengoedd#

Gwelodd Cassivellaunus yn fuan na allai ei wŷr traed sefyll yn erbyn y llengoedd mewn brwydr agored. Anfonodd y rhan fwyaf ohonynt adref a chadw tua phedair mil o gerbydau, gan ddilyn Cesar drwy goedydd a lonydd a disgyn ar ei borthwyr pryd bynnag y crwydrent. Ysgrifennodd Cesar fod y cerbydau’n disgyn ar ei farchogion ac yna’n tynnu’n ôl, fel na allai ei llengfilwyr arfog, na chaent adael eu baneri, byth eu dal.

Galwodd hefyd ar bedwar brenin Caint i ymosod ar longau’r Rhufeiniaid ar y traeth. Methodd yr ymosodiad, a gwnaeth rhai o bobloedd y Brythoniaid, y Trinovantes yn gyntaf, eu heddwch eu hunain â Chesar. Dim ond wedyn, wedi colli ei gadarnle, y cytunodd Cassivellaunus ar delerau.

Nid yw Cesar yn dychwelyd#

Cymerodd Cesar wystlon, gosod teyrnged flynyddol a hwylio’n ôl i Âl cyn stormydd yr hydref. Ni ddaeth yn ôl byth, ac aeth bron i gan mlynedd heibio cyn i fyddin Rufeinig lanio eto. Roedd y Brythoniaid wedi cadw eu hynys.

Caswallon fab Beli#

Nid anghofiodd traddodiad Cymru mohono. Mae’r Trioedd yn cofio Caswallon fab Beli, ac yn chwedl Lludd a Llefelys ef yw’r hynaf o bedwar mab Beli Mawr. Yn Ail Gainc y Mabinogi, mae Caswallon yn cipio coron Llundain tra bo Bendigeidfran yn Iwerddon, gan wisgo mantell hud fel na all neb weld y cleddyf sy’n taro.

Mae’r Trioedd hefyd yn ei enwi’n un o Dri Eurgrydd Ynys Prydain, gyda Manawydan, gan gofio sut yr aeth i Rufain i chwilio am Fflur, y forwyn a garai, yn rhith crydd. Yn y Brut Cymraeg, a wnaed o Historia Sieffre o Fynwy, Caswallon sy’n gyrru Iŵl Cesar yn ôl i’r môr.

Rhoddwyd prif reolaeth a threfn y rhyfel i Cassivellaunus.

Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, llyfr V

Ar y llinell amser

  1. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar

Hefyd yn yr oes hon

y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf