Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

54 CC

Caswallon yn erbyn Cesar

Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

Llun: Y gofeb yn Brentford ar Dafwys, sy’n cofio i’r Brythoniaid dan Gaswallon wrthsefyll Iŵl Cesar yn ddewr yma yn 54 CC. · Rc1959, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn haf 54 CC croesodd Iŵl Cesar, cadfridog mwyaf Rhufain, i Brydain am yr eildro gyda byddin fawr. Dewisodd y Brythoniaid un gŵr i’w harwain i gyd yn ei erbyn: Caswallon, Cassivellaunus yn Lladin Cesar. Ysgrifennodd Cesar yr hanes ei hun, a chofiodd traddodiad Cymru Gaswallon fab Beli drwy weddill yr Oesoedd Canol.

PrydHaf 54 CC
BleCaint, Tafwys, a’r tiroedd i’r gogledd ohoni
PwyCaswallon y Brythoniaid yn erbyn Iŵl Cesar
Ei adrodd ganCesar, Rhyfel Gâl, llyfr V; Trioedd Ynys Prydain; Sieffre o Fynwy

Arweinydd rhyfel y Brythoniaid#

Dywed Cesar i’r Brythoniaid, o weld maint ei fyddin, roi eu cwerylon eu hunain o’r neilltu a rhoi prif arweiniad a threfn y rhyfel i Gaswallon, brenin yr oedd ei diroedd i’r gogledd o Dafwys.

Gwyddai Caswallon na allai wynebu’r llengoedd mewn brwydr agored. Felly ymladdodd hwy yn ei ffordd ei hun. Rhuthrai ei gerbydwyr i mewn ac allan o golofnau Rhufain, y rhyfelwyr yn neidio i lawr i ymladd ar droed ac yn llamu’n ôl i’w cerbydau, a lle bynnag yr âi’r Rhufeiniaid i gasglu bwyd ymosodid arnynt.

Caswallon, Cassivellaunus i’r Rhufeiniaid, fel y dychmygodd artist diweddarach ef.
Caswallon, Cassivellaunus i’r Rhufeiniaid, fel y dychmygodd artist diweddarach ef. · Llun: New York Public Library, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Wrth Dafwys#

Pan gyrhaeddodd Cesar Dafwys, cafodd yr unig ryd wedi’i hamddiffyn gan y Brythoniaid, y lan wedi’i leinio â pholion miniog a rhagor o bolion wedi’u cuddio dan y dŵr. Gwthiodd y llengoedd eu ffordd drosodd. Yna anfonodd Caswallon y rhan fwyaf o’i fyddin adref a chadw tua phedair mil o gerbydau gydag ef, yn cysgodi’r Rhufeiniaid drwy’r coedydd ac yn taro pryd bynnag y crwydrent.

Anfonodd neges at bedwar brenin Caint, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus a Segovax, i ymosod ar y gwersyll lle’r oedd llongau Cesar wedi’u tynnu i fyny ar y traeth. Ymosodasant, ond daliodd y gwersyll.

Telerau, a’r cof hir#

Yn y diwedd gwnaed telerau. Cymerodd Cesar wystlon a phennu treth i Brydain ei thalu i Rufain bob blwyddyn, a chyn i’r gaeaf ddod hwyliodd yn ôl i Âl. Ni ddychwelodd byth. Byddai bron i gan mlynedd cyn i filwyr Rhufain ddod i Brydain eto.

Caswallon yn nhraddodiad Cymru#

Nid anghofiodd y Cymry ef erioed. Yn y Trioedd ef yw Caswallon fab Beli, â’i geffyl Meinlas a’i gariad at Fflur. Yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon. Ac yn Hanes Sieffre o Fynwy, Caswallon yw brawd y Brenin Lludd, y mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar â’i gleddyf ei hun, ac sy’n suddo llongau Cesar â pholion wedi’u gyrru i wely Tafwys.

I’r Cymry, Caswallon oedd y brenin a safodd yn erbyn Cesar a’i yrru adref.

Prydain Cesar#

Ysgrifennodd Cesar yr hyn a welodd o’r wlad yr oedd wedi dod i’w choncro. Cafodd fod y bobl yn ddirifedi a’u hadeiladau’n “niferus dros ben”, gyda thun i’w gael yn y tir a haearn ger y môr. Gwyliodd gerbydwyr y Brythoniaid yn rhuthro i’r frwydr, yn neidio i lawr i ymladd ar droed, ac yn llamu’n ôl i’w cerbydau eto.

Tŷ Beli#

Yn nhraddodiad Cymru perthynai Caswallon i dŷ Beli Mawr fab Manogan, cyndad llinachau brenhinol Cymru a’r Hen Ogledd. Ei frodyr oedd Lludd, Nynnio a Llefelys. Gwnaed yr heddwch â Chesar drwy Commius, brenin o Âl.

Y bobl

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli

Cyn ac wedyn

  1. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri
  2. Pobloedd Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

    Pobloedd Cymru
  3. Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain (wedi’i gofnodi)

    Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

    Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain
  4. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

    Derwyddon Môn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf