Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 150 CC

Tre’r Ceiri

Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

Llun: Rhagfuriau cerrig a chytiau crwn bryngaer Tre’r Ceiri ar yr Eifl, o’r awyr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar gopa dwyreiniol yr Eifl, y mynydd sy’n codi dros arfordir gogleddol Llŷn, ryw 450 metr uwchben y môr, saif tref o gerrig. Mae mur mawr, sy’n dal yn uwch na dyn mewn mannau, yn amgylchynu pen y bryn, ac o’i fewn gorwedd adfeilion tua 150 o gytiau. Ei henw yw Tre’r Ceiri, tref y cewri, ac mae’n un o fryngaerau gorau eu cyflwr ym Mhrydain gyfan.

BleCopa dwyreiniol yr Eifl, Llŷn, tua 450 metr i fyny
Ei chodiYn Oes yr Haearn, tua 200 CC efallai
Byw ynddiDrwy’r canrifoedd Rhufeinig, hyd tua 400 OC
CytiauTua 150
MuriauHyd at 3.5 metr o uchder, â rhodfa ar eu pen

Tref y cewri#

Mae’r rhagfur wedi’i godi o gerrig wedi’u pentyrru heb forter, hyd at dri metr o drwch a thri metr a hanner o uchder. Mewn mannau mae’r rhodfa ar hyd ei ben, lle safai’r amddiffynwyr, wedi goroesi. Mae dau brif borth yn arwain i mewn, ar y de-orllewin a’r gogledd-orllewin, ar hyd tramwyfeydd hir cul rhwng muriau uchel, â thri phorth llai at y ffynhonnau ar ochr y bryn.

Mur sych mawr Tre’r Ceiri, yn dal i sefyll yn uwch na dyn wedi dwy fil o flynyddoedd.
Mur sych mawr Tre’r Ceiri, yn dal i sefyll yn uwch na dyn wedi dwy fil o flynyddoedd. · Llun: Bill Harrison, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y tu mewn, mae’r cytiau’n tyrru at ei gilydd: tai crwn Oes yr Haearn, ac ystafelloedd llai ac adeiladau petryal o gyfnodau diweddarach, rhai wedi’u gwneud drwy rannu’r hen dai crwn yn ddau. Yn y cyfnod Rhufeinig efallai fod cymaint â phedwar cant o bobl yn byw yma.

Bywyd hir#

Codwyd Tre’r Ceiri yn Oes yr Haearn a bu pobl yn byw ynddi am ganrifoedd. Credir i’r muriau gael eu codi tua 200 CC, ac mae’r rhan fwyaf o’r pethau a gafwyd yma yn dyddio o 150 hyd 400 OC, sy’n dangos i’w phobl aros ar eu mynydd drwy’r canrifoedd Rhufeinig i gyd, ac efallai wedyn.

Gadawsant ar eu hôl eu troellau gwerthyd i nyddu gwlân, breuan i falu ŷd, gleiniau o wydr glas, breichled neu dorch efydd wedi’i haddurno â gleiniau, a thlws cain o efydd wedi’i blatio ag aur. Tybiai’r hanesydd John Davies mai bugeiliaid a ddefnyddiai’r cytiau yn yr haf, pan oedd y praidd ar y mynydd.

Hŷn na’r dref#

Ar ben uchaf y bryn, o fewn y muriau, saif carnedd sy’n llawer hŷn na’r dref, twmpath claddu o Oes yr Efydd. Gadawodd pobl Tre’r Ceiri lonydd iddi. Ni chymerasant ei cherrig i’w muriau, efallai o barch at y meirw, efallai i ddangos mai eu tir hwy oedd y tir hynafol hwn.

Tre’r Ceiri o Garn Ganol, copa uchaf yr Eifl: cylch ei mur, y cytiau o’i fewn, a Llŷn a’r môr y tu hwnt.
Tre’r Ceiri o Garn Ganol, copa uchaf yr Eifl: cylch ei mur, y cytiau o’i fewn, a Llŷn a’r môr y tu hwnt. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ymweld#

Thomas Pennant a wnaeth Dre’r Ceiri yn hysbys yn ei Deithiau yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif, ac fe’i cloddiwyd ddechrau’r ugeinfed ganrif ac eto yn y 1950au. Ers y 1990au mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd wedi diogelu’r muriau a’r pyrth. Mae llwybr troed yn dringo ati o’r ffordd ger Llanaelhaearn, ac o’r copa gorwedd Llŷn gyfan oddi tanoch.

Yr hyn a ddywedodd yr ymwelwyr#

Galwodd Thomas Pennant, a ddaeth yma yn y ddeunawfed ganrif, Dre’r Ceiri “y gaer Frythonig berffeithiaf a mwyaf godidog, a’r un a godwyd yn fwyaf celfydd, a welais erioed”. Yn 1960 ysgrifennodd yr archaeolegydd A. H. A. Hogg fod y gaer “yn ei ffurf bresennol yn unigryw, mae’n debyg”.

Mae Toby Driver o’r Comisiwn Brenhinol yn ysgrifennu mai Tre’r Caeri, “tref y caerau”, oedd yr enw gwreiddiol, ac mai o’r gair cewri y daeth y darlleniad “tref y cewri”. Yn 1903 cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o’r cytiau, ac yn 1906 cliriodd Harold Hughes 32 arall. Roedd crochenwaith oes y Rhufeiniaid yn y rhan fwyaf o’r adeiladau siâp D diweddarach, ac mae’n ymddangos i Rufain adael y gaer i’r bobl leol, y Gangani.

Cyn ac wedyn

  1. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys
  2. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach
  3. Pobloedd Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

    Pobloedd Cymru
  4. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf