Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 400 CC

Castell Henllys

Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ar drwyn o dir uwchben nant ger Eglwyswrw yng ngogledd Sir Benfro saif caer fach o Oes yr Haearn, ac o fewn ei chloddiau saif tai crwn to gwellt, wedi’u hailgodi ar yr union fannau lle safai tai ei phobl dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl. Dyma Gastell Henllys, un o safleoedd Oes yr Haearn mwyaf adnabyddus Prydain.

BleGer Eglwyswrw, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Ei dechrauRhwng tua 410 a 375 CC
MaintHirgrwn tua 88 wrth 74 metr, hanner hectar
Ei chloddioGan Harold Mytum, o 1980
WedynFferm o’r cyfnod Rhufeinig wrth ei hymyl

Caer ar drwyn o dir#

Caer bentir yw Castell Henllys: mae’n eistedd ar dafod o dir â llethrau serth yn disgyn ar dair ochr, fel mai dim ond un ochr, y gogledd-orllewin, yr oedd angen i’w hadeiladwyr ei hamddiffyn. Yno codasant eu clawdd a’u ffos ac adeiladu eu porth.

Dechreuwyd y porth yn y bumed ganrif CC. Tramwyfa hir â muriau cerrig ydoedd, â phorth mawr yn rhannol o gerrig, pont, a siambrau gwarchod yn yr ochrau. Fe’i hailadeiladwyd dros y blynyddoedd, a’i losgi ar y diwedd.

Y cerrig yn erbyn y cerbydau#

Y tu allan i’r porth cafodd yr archaeolegwyr rywbeth prin ym Mhrydain: chevaux de frise, rhesi o gerrig wedi’u gosod ar eu sefyll yn y ddaear i dorri rhuthr o geffylau a cherbydau rhyfel. Mae amddiffynfeydd tebyg yn hysbys o gaerau Oes yr Haearn yn Sbaen. Yng Nghastell Henllys roeddent wedi’u claddu a’u cadw’n ddiogel dan glawdd diweddarach, a daethant i’r golwg pan gloddiwyd hwnnw ymaith.

Un o dai crwn ailgodedig Castell Henllys, a’i do gwellt yn cyrraedd bron at y ddaear.
Un o dai crwn ailgodedig Castell Henllys, a’i do gwellt yn cyrraedd bron at y ddaear. · Llun: Anthony Parkes, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Tai ar eu sylfeini eu hunain#

O fewn y cloddiau roedd y tir yn llawn o dai crwn. Cafodd Harold Mytum o Brifysgol Efrog, sydd wedi cloddio’r gaer ers 1980, y rhychau lle safai eu muriau, ac ailgododd ef a’i dîm dai ar yr union fannau hynny. Dyna sy’n gwneud Castell Henllys yn arbennig: gallwch gerdded i mewn i dŷ o Oes yr Haearn sy’n sefyll lle safai un ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.

Y tu mewn i dŷ crwn yng Nghastell Henllys: yr aelwyd yn y canol, a’r gwelyau a’r meinciau o gwmpas y mur.
Y tu mewn i dŷ crwn yng Nghastell Henllys: yr aelwyd yn y canol, a’r gwelyau a’r meinciau o gwmpas y mur. · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ar ôl y gaer#

Nid ymadawodd y bobl pan ddaeth y Rhufeiniaid. Tyfodd fferm o’r cyfnod Rhufeinig wrth ymyl yr hen gaer, y tu allan i’w hamddiffynfeydd gogleddol, ac roedd pobl yno o hyd yn hwyr yn y canrifoedd Rhufeinig.

Ymweld#

Mae Castell Henllys yn eiddo i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, sy’n ei redeg fel pentref o Oes yr Haearn â chanolfan ymwelwyr, ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref.

Gwaith meistri crefft#

Roedd y porth mawr yn gyntedd hir â muriau o gerrig rhwng parau o byst pren anferth, a ddaliai lidiart mawr a phont neu dŵr uwch ei ben yn ôl pob tebyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod. Credai’r archaeolegwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr a ddaeth o rywle arall i wneud y gwaith. Disodlwyd y meini unionsyth y tu allan i’r porth, fel y rhai yng nghaer Carn Alw, tua 300 CC gan glawdd a ffos, a thu ôl i’r rhagfur roedd stôr o filoedd o gerrig tafl.

Codi tŷ yn yr hen ffordd#

Mae’r tai crwn wedi’u hailgodi â deunyddiau a dulliau Oes yr Haearn. Galwodd y mwyaf ohonynt am 30 o goed derw prysgoed, 90 o goed cyll prysgoed, 2,000 o sypiau o gyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch. Mae pedwar tŷ crwn ac ysgubor bellach yn sefyll ar eu sylfeini gwreiddiol, yr unig le ym Mhrydain lle gwnaed hyn.

Ar goll ac wedi’i chael#

Daeth bywyd y tu mewn i’r gaer i ben tua throad yr oes, ac ymhen amser collwyd y lle dan goed a phrysgwydd, nes iddo gael ei enwi ar fap ystad yn niwedd y ddeunawfed ganrif. Saif ar fryn isel uwchben y Duad, nant sy’n rhedeg i’r Nyfer, a phob haf mae archaeolegwyr ifanc yn dysgu eu crefft yno.

Cyn ac wedyn

  1. Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

    Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

    Yr haearn cyntaf
  2. Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)

    Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

    Llwythau’r bryngaerau
  3. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach
  4. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf