Ar drwyn o dir uwchben nant ger Eglwyswrw yng ngogledd Sir Benfro saif caer fach o Oes yr Haearn, ac o fewn ei chloddiau saif tai crwn to gwellt, wedi’u hailgodi ar yr union fannau lle safai tai ei phobl dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl. Dyma Gastell Henllys, un o safleoedd Oes yr Haearn mwyaf adnabyddus Prydain.Ffynonellau200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.Castell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.
| Ble | Ger Eglwyswrw, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro |
|---|---|
| Ei dechrau | Rhwng tua 410 a 375 CC |
| Maint | Hirgrwn tua 88 wrth 74 metr, hanner hectar |
| Ei chloddio | Gan Harold Mytum, o 1980 |
| Wedyn | Fferm o’r cyfnod Rhufeinig wrth ei hymyl |
Caer ar drwyn o dir#
Caer bentir yw Castell Henllys: mae’n eistedd ar dafod o dir â llethrau serth yn disgyn ar dair ochr, fel mai dim ond un ochr, y gogledd-orllewin, yr oedd angen i’w hadeiladwyr ei hamddiffyn. Yno codasant eu clawdd a’u ffos ac adeiladu eu porth.Ffynhonnell200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.
Dechreuwyd y porth yn y bumed ganrif CC. Tramwyfa hir â muriau cerrig ydoedd, â phorth mawr yn rhannol o gerrig, pont, a siambrau gwarchod yn yr ochrau. Fe’i hailadeiladwyd dros y blynyddoedd, a’i losgi ar y diwedd.FfynhonnellCastell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.
Y cerrig yn erbyn y cerbydau#
Y tu allan i’r porth cafodd yr archaeolegwyr rywbeth prin ym Mhrydain: chevaux de frise, rhesi o gerrig wedi’u gosod ar eu sefyll yn y ddaear i dorri rhuthr o geffylau a cherbydau rhyfel. Mae amddiffynfeydd tebyg yn hysbys o gaerau Oes yr Haearn yn Sbaen. Yng Nghastell Henllys roeddent wedi’u claddu a’u cadw’n ddiogel dan glawdd diweddarach, a daethant i’r golwg pan gloddiwyd hwnnw ymaith.Ffynonellau200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.Castell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.

Tai ar eu sylfeini eu hunain#
O fewn y cloddiau roedd y tir yn llawn o dai crwn. Cafodd Harold Mytum o Brifysgol Efrog, sydd wedi cloddio’r gaer ers 1980, y rhychau lle safai eu muriau, ac ailgododd ef a’i dîm dai ar yr union fannau hynny. Dyna sy’n gwneud Castell Henllys yn arbennig: gallwch gerdded i mewn i dŷ o Oes yr Haearn sy’n sefyll lle safai un ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.Ffynonellau200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.Castell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.

Ar ôl y gaer#
Nid ymadawodd y bobl pan ddaeth y Rhufeiniaid. Tyfodd fferm o’r cyfnod Rhufeinig wrth ymyl yr hen gaer, y tu allan i’w hamddiffynfeydd gogleddol, ac roedd pobl yno o hyd yn hwyr yn y canrifoedd Rhufeinig.Ffynonellau200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.Castell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.
Ymweld#
Mae Castell Henllys yn eiddo i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, sy’n ei redeg fel pentref o Oes yr Haearn â chanolfan ymwelwyr, ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref.Ffynhonnell200 BC – Castell Henllys ↗Current Archaeology, Llinell amser Prydain (Saesneg)Caer bentir ger Eglwyswrw, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, â chanolfan ymwelwyr ar agor o’r Pasg hyd fis Hydref; yn agored i’r unig ffordd ati o’r gogledd-orllewin; cloddiodd Harold Mytum y rhan fwyaf o’r tu mewn ac ailgodi tai ar yr union fannau lle safent; mae rhesi o gerrig y tu allan i’r amddiffynfeydd, y chevaux de frise, i atal cerbydau rhyfel yn ôl pob tebyg, ac fe’u cafwyd dan ragfur diweddarach; safai fferm Rufeinig-Brydeinig y tu allan i’r amddiffynfeydd gogleddol.
Gwaith meistri crefft#
Roedd y porth mawr yn gyntedd hir â muriau o gerrig rhwng parau o byst pren anferth, a ddaliai lidiart mawr a phont neu dŵr uwch ei ben yn ôl pob tebyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod. Credai’r archaeolegwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr a ddaeth o rywle arall i wneud y gwaith.FfynhonnellCastell Henllys Hillfort (NPRN 94989) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (CBHC 2003; T. Driver 2006): anheddiad amddiffynedig o Oes yr Haearn tua 88 m wrth 74 m ar bentir mewndirol, gyda rhagfur a ffos ddwbl ar yr ochr ogledd-orllewinol agored ac atodiad y tu hwnt; daeth bywyd y tu mewn i ben tua throad yr oes, pan dyfodd anheddiad yn yr atodiad; astudiwyd mewn cloddio gwyddonol ers 1980, dan arweiniad Harold Mytum, a chyhoeddwyd ei adroddiad llawn cyntaf yn 2013; ailgodwyd tai Oes yr Haearn ar eu sylfeini gwreiddiol gan ddefnyddio deunyddiau a dulliau cynhanesyddol; awgryma’r enw ‘hen lys’ neu lys canoloesol cynnar; prynwyd gyntaf yn breifat, wedyn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, bellach yn ganolfan addysg a hyfforddiant gydag Archaeoleg Cambria a Phrifysgol Efrog; dechreuwyd y prif borth yn y bumed ganrif CC, tramwyfa hir â waliau cerrig rhwng parau o byst pren mawr yn dal porth mawr a phont neu dŵr mae’n debyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod; credai’r cloddwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr ar ymweliad; y tu allan roedd chevaux-de-frise o feini miniog unionsyth, fel yr un yng Ngharn Alw, a ddisodlwyd tua 300 CC gan glawdd a ffos; roedd storfa o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’r rhagfur; defnyddiodd y tŷ crwn mwyaf a ailgodwyd 30 o goed derw prysg, 90 o goed cyll prysg, 2,000 o ysgubau cyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch; wedi gadael y gaer codwyd fferm Rufeinig-Brydeinig fechan gefnog y tu allan; bu ar goll ac yn wyllt nes ei henwi ar fap ystâd o ddiwedd y 18fed ganrif. Disodlwyd y meini unionsyth y tu allan i’r porth, fel y rhai yng nghaer Carn Alw, tua 300 CC gan glawdd a ffos, a thu ôl i’r rhagfur roedd stôr o filoedd o gerrig tafl.FfynhonnellCastell Henllys Hillfort (NPRN 94989) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (CBHC 2003; T. Driver 2006): anheddiad amddiffynedig o Oes yr Haearn tua 88 m wrth 74 m ar bentir mewndirol, gyda rhagfur a ffos ddwbl ar yr ochr ogledd-orllewinol agored ac atodiad y tu hwnt; daeth bywyd y tu mewn i ben tua throad yr oes, pan dyfodd anheddiad yn yr atodiad; astudiwyd mewn cloddio gwyddonol ers 1980, dan arweiniad Harold Mytum, a chyhoeddwyd ei adroddiad llawn cyntaf yn 2013; ailgodwyd tai Oes yr Haearn ar eu sylfeini gwreiddiol gan ddefnyddio deunyddiau a dulliau cynhanesyddol; awgryma’r enw ‘hen lys’ neu lys canoloesol cynnar; prynwyd gyntaf yn breifat, wedyn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, bellach yn ganolfan addysg a hyfforddiant gydag Archaeoleg Cambria a Phrifysgol Efrog; dechreuwyd y prif borth yn y bumed ganrif CC, tramwyfa hir â waliau cerrig rhwng parau o byst pren mawr yn dal porth mawr a phont neu dŵr mae’n debyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod; credai’r cloddwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr ar ymweliad; y tu allan roedd chevaux-de-frise o feini miniog unionsyth, fel yr un yng Ngharn Alw, a ddisodlwyd tua 300 CC gan glawdd a ffos; roedd storfa o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’r rhagfur; defnyddiodd y tŷ crwn mwyaf a ailgodwyd 30 o goed derw prysg, 90 o goed cyll prysg, 2,000 o ysgubau cyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch; wedi gadael y gaer codwyd fferm Rufeinig-Brydeinig fechan gefnog y tu allan; bu ar goll ac yn wyllt nes ei henwi ar fap ystâd o ddiwedd y 18fed ganrif.
Codi tŷ yn yr hen ffordd#
Mae’r tai crwn wedi’u hailgodi â deunyddiau a dulliau Oes yr Haearn. Galwodd y mwyaf ohonynt am 30 o goed derw prysgoed, 90 o goed cyll prysgoed, 2,000 o sypiau o gyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch.FfynhonnellCastell Henllys Hillfort (NPRN 94989) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (CBHC 2003; T. Driver 2006): anheddiad amddiffynedig o Oes yr Haearn tua 88 m wrth 74 m ar bentir mewndirol, gyda rhagfur a ffos ddwbl ar yr ochr ogledd-orllewinol agored ac atodiad y tu hwnt; daeth bywyd y tu mewn i ben tua throad yr oes, pan dyfodd anheddiad yn yr atodiad; astudiwyd mewn cloddio gwyddonol ers 1980, dan arweiniad Harold Mytum, a chyhoeddwyd ei adroddiad llawn cyntaf yn 2013; ailgodwyd tai Oes yr Haearn ar eu sylfeini gwreiddiol gan ddefnyddio deunyddiau a dulliau cynhanesyddol; awgryma’r enw ‘hen lys’ neu lys canoloesol cynnar; prynwyd gyntaf yn breifat, wedyn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, bellach yn ganolfan addysg a hyfforddiant gydag Archaeoleg Cambria a Phrifysgol Efrog; dechreuwyd y prif borth yn y bumed ganrif CC, tramwyfa hir â waliau cerrig rhwng parau o byst pren mawr yn dal porth mawr a phont neu dŵr mae’n debyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod; credai’r cloddwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr ar ymweliad; y tu allan roedd chevaux-de-frise o feini miniog unionsyth, fel yr un yng Ngharn Alw, a ddisodlwyd tua 300 CC gan glawdd a ffos; roedd storfa o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’r rhagfur; defnyddiodd y tŷ crwn mwyaf a ailgodwyd 30 o goed derw prysg, 90 o goed cyll prysg, 2,000 o ysgubau cyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch; wedi gadael y gaer codwyd fferm Rufeinig-Brydeinig fechan gefnog y tu allan; bu ar goll ac yn wyllt nes ei henwi ar fap ystâd o ddiwedd y 18fed ganrif. Mae pedwar tŷ crwn ac ysgubor bellach yn sefyll ar eu sylfeini gwreiddiol, yr unig le ym Mhrydain lle gwnaed hyn.FfynhonnellCastell Henllys ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Henllys, bryngaer o Oes yr Haearn ger Nanhyfer yng ngogledd Sir Benfro, rhwng Trefdraeth ac Aberteifi; cloddiwyd yn barhaus a’i defnyddio i arbrofi â ffermio cynhanesyddol; ailgodwyd pedwar tŷ crwn ac ysgubor ar eu sylfeini gwreiddiol o Oes yr Haearn, tua 2,000 oed, yr unig safle ym Mhrydain lle gwnaed hyn; ar fryn isel uwchben afon Duad, ffrwd sy’n llifo i afon Nyfer; bryngaer fechan, o fath sy’n arbennig o niferus yn ne-orllewin Cymru; man hyfforddi i archaeolegwyr ifanc yn yr haf; yn eiddo i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac yn cael ei rhedeg ganddo (Wicipedia Saesneg a Chymraeg).
Ar goll ac wedi’i chael#
Daeth bywyd y tu mewn i’r gaer i ben tua throad yr oes, ac ymhen amser collwyd y lle dan goed a phrysgwydd, nes iddo gael ei enwi ar fap ystad yn niwedd y ddeunawfed ganrif.FfynhonnellCastell Henllys Hillfort (NPRN 94989) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (CBHC 2003; T. Driver 2006): anheddiad amddiffynedig o Oes yr Haearn tua 88 m wrth 74 m ar bentir mewndirol, gyda rhagfur a ffos ddwbl ar yr ochr ogledd-orllewinol agored ac atodiad y tu hwnt; daeth bywyd y tu mewn i ben tua throad yr oes, pan dyfodd anheddiad yn yr atodiad; astudiwyd mewn cloddio gwyddonol ers 1980, dan arweiniad Harold Mytum, a chyhoeddwyd ei adroddiad llawn cyntaf yn 2013; ailgodwyd tai Oes yr Haearn ar eu sylfeini gwreiddiol gan ddefnyddio deunyddiau a dulliau cynhanesyddol; awgryma’r enw ‘hen lys’ neu lys canoloesol cynnar; prynwyd gyntaf yn breifat, wedyn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, bellach yn ganolfan addysg a hyfforddiant gydag Archaeoleg Cambria a Phrifysgol Efrog; dechreuwyd y prif borth yn y bumed ganrif CC, tramwyfa hir â waliau cerrig rhwng parau o byst pren mawr yn dal porth mawr a phont neu dŵr mae’n debyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod; credai’r cloddwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr ar ymweliad; y tu allan roedd chevaux-de-frise o feini miniog unionsyth, fel yr un yng Ngharn Alw, a ddisodlwyd tua 300 CC gan glawdd a ffos; roedd storfa o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’r rhagfur; defnyddiodd y tŷ crwn mwyaf a ailgodwyd 30 o goed derw prysg, 90 o goed cyll prysg, 2,000 o ysgubau cyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch; wedi gadael y gaer codwyd fferm Rufeinig-Brydeinig fechan gefnog y tu allan; bu ar goll ac yn wyllt nes ei henwi ar fap ystâd o ddiwedd y 18fed ganrif. Saif ar fryn isel uwchben y Duad, nant sy’n rhedeg i’r Nyfer, a phob haf mae archaeolegwyr ifanc yn dysgu eu crefft yno.FfynhonnellCastell Henllys ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Henllys, bryngaer o Oes yr Haearn ger Nanhyfer yng ngogledd Sir Benfro, rhwng Trefdraeth ac Aberteifi; cloddiwyd yn barhaus a’i defnyddio i arbrofi â ffermio cynhanesyddol; ailgodwyd pedwar tŷ crwn ac ysgubor ar eu sylfeini gwreiddiol o Oes yr Haearn, tua 2,000 oed, yr unig safle ym Mhrydain lle gwnaed hyn; ar fryn isel uwchben afon Duad, ffrwd sy’n llifo i afon Nyfer; bryngaer fechan, o fath sy’n arbennig o niferus yn ne-orllewin Cymru; man hyfforddi i archaeolegwyr ifanc yn yr haf; yn eiddo i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac yn cael ei rhedeg ganddo (Wicipedia Saesneg a Chymraeg).
Ffynonellau a darllen pellach





