Yn uchel ar fynydd y Rhigos, dan glogwyni Craig y Llyn ym mhen y Rhondda, mae llyn tywyll o’r enw Llyn Fawr. Dros gan mlynedd yn ôl, pan oeddent yn ei ddyfnhau i wneud cronfa ddŵr, cafodd y gweithwyr yn y mawn ar y gwaelod gelc o efydd a haearn a osodwyd yno ryw 2,700 o flynyddoedd yn ôl. Ymhlith yr efydd roedd cleddyf haearn, y gwrthrych haearn hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru.FfynonellauLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.Early Iron Age iron sword ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Wedi’i wneud tua 2,700 o flynyddoedd yn ôl, ar ddechrau Oes yr Haearn; fe’i cafwyd yn y mawn ar waelod Llyn Fawr, y Rhigos, yn 1911–12 pan ddraeniwyd y llyn ar gyfer cronfa ddŵr; mae platiau asgwrn ei garn arno o hyd; morthwyliodd ei of, a oedd yn newydd i haearn, i edrych fel cleddyf efydd wedi’i fwrw.
| Ble | Llyn Fawr, y Rhigos, ym mhen y Rhondda, 368 metr i fyny |
|---|---|
| Ei osod | Tua 650 CC, ar ddechrau Oes yr Haearn |
| Ei ganfod | 1909–12, pan ddyfnhawyd y llyn ar gyfer cronfa ddŵr |
| Y celc | Cleddyf haearn, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd, bwyeill efydd |
| Ble mae heddiw | Amgueddfa Cymru |
Yr hyn a roddodd y llyn#
Roedd yr hen a’r newydd ochr yn ochr yn y celc. Roedd pethau o efydd, metel y ddwy fil o flynyddoedd cynt: dau grochan mawr a bwyeill. Ac roedd pethau o’r metel newydd: pen gwaywffon, cryman, a chleddyf, i gyd o haearn.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Mae’r cleddyf o’r math a elwir yn Hallstatt, ar ôl safle mawr o Oes yr Haearn yn Awstria, ac fe gariwyd cleddyfau tebyg ar draws llawer o Ewrop. Mae platiau asgwrn ei garn arno o hyd. Roedd y gof a’i gwnaeth yn newydd i haearn, a morthwyliodd ef yn llafurus fel y byddai’n edrych fel cleddyf efydd wedi’i fwrw mewn mowld: yr hen siâp, yn y metel newydd.FfynonellauEarly Iron Age iron sword ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Wedi’i wneud tua 2,700 o flynyddoedd yn ôl, ar ddechrau Oes yr Haearn; fe’i cafwyd yn y mawn ar waelod Llyn Fawr, y Rhigos, yn 1911–12 pan ddraeniwyd y llyn ar gyfer cronfa ddŵr; mae platiau asgwrn ei garn arno o hyd; morthwyliodd ei of, a oedd yn newydd i haearn, i edrych fel cleddyf efydd wedi’i fwrw.Llyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.

Rhoddion i’r dŵr#
Nid ar ddamwain y collwyd y rhain. Fel trysorau diweddarach Llyn Cerrig Bach ym Môn, fe’u gosodwyd yn y dŵr yn fwriadol, yn offrymau. I bobl Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn, roedd llynnoedd, afonydd a chorsydd yn lleoedd sanctaidd, a rhoddent eu pethau gorau iddynt.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Enw ar oes#
Mae celc Llyn Fawr mor bwysig nes i archaeolegwyr enwi cyfnod cyfan ar ei ôl. Cyfnod Llyn Fawr yw rhan olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain, yr adeg pan ddaeth haearn i mewn gyntaf ochr yn ochr ag efydd. Mae’n dechrau gyda phobl Cymru, yn uchel ar fynydd uwchben y Rhondda.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Llyn mewn powlen o fynydd#
Ystyr Llyn Fawr yw “y llyn mawr”. Mae’n gorwedd yn un o res o bantiau a naddwyd gan rewlifoedd ar hyd ymyl ogleddol tir uchel maes glo’r De, yn edrych i lawr ar flaenau Cwm Nedd a Chwm Cynon. Saif dan Graig y Llyn, mynydd a warchodir am ei fywyd gwyllt a’i greigiau, ac yn y pant nesaf i’r gorllewin mae ei chwaer fach, Llyn Fach.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain. Mae blaenau Rhondda Fawr a Rhondda Fach yn codi lai na chilometr i ffwrdd.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Dŵr i’r Rhondda#
Daeth y celc i’r golwg am fod y Rhondda yn tyfu mor gyflym. Roedd ei phobl wedi cynyddu o 951 yn 1851 i 113,735 yn 1901, ac ni allai ei hafon ei hun roi digon o ddŵr iddynt mwyach. Yn 1909 gosododd Cyngor Dosbarth Trefol y Rhondda adeiladwyr i droi Llyn Fawr yn gronfa ddŵr, gydag argae 25 troedfedd o uchder a gwely dyfnach, a orffennwyd yn 1913.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain.
Mae’r dŵr yn dal i redeg o’r llyn drwy dwnnel milltir a chwarter o hyd dan Graig y Llyn i’r gwaith trin yn Nhynewydd, ac mae’n rhoi i’r rhan fwyaf o’r Rhondda ei dŵr hyd heddiw.FfynhonnellLlyn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Lynch, Aldhouse-Green a Davies, Prehistoric Wales (2000) (Saesneg)Mae’r llyn 368 m i fyny dan Graig y Llyn; daeth y celc i’r golwg pan ddyfnhawyd ef, 1909–12: cleddyf haearn o fath Hallstatt o tua 650 CC, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd a bwyeill efydd, wedi’u gosod yn y dŵr yn offrymau; y cleddyf yw’r gwrthrych haearn cynharaf a gafwyd yng Nghymru, ac mae’r celc yn rhoi ei enw i Gyfnod Llyn Fawr, olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain. Mae’r llyn a gadwodd haearn cyntaf Cymru am 2,600 o flynyddoedd bellach yn gwasanaethu’r cymoedd islaw.
Ffynonellau a darllen pellach




