Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 650 CC

Yr haearn cyntaf

Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

Llun: Llyn Fawr oddi uchod, dan glogwyni Craig y Llyn ym mhen y Rhondda. Gorweddai’r haearn cyntaf yng Nghymru yn y mawn ar waelod y llyn hwn. · Garan Thomas, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn uchel ar fynydd y Rhigos, dan glogwyni Craig y Llyn ym mhen y Rhondda, mae llyn tywyll o’r enw Llyn Fawr. Dros gan mlynedd yn ôl, pan oeddent yn ei ddyfnhau i wneud cronfa ddŵr, cafodd y gweithwyr yn y mawn ar y gwaelod gelc o efydd a haearn a osodwyd yno ryw 2,700 o flynyddoedd yn ôl. Ymhlith yr efydd roedd cleddyf haearn, y gwrthrych haearn hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru.

BleLlyn Fawr, y Rhigos, ym mhen y Rhondda, 368 metr i fyny
Ei osodTua 650 CC, ar ddechrau Oes yr Haearn
Ei ganfod1909–12, pan ddyfnhawyd y llyn ar gyfer cronfa ddŵr
Y celcCleddyf haearn, pen gwaywffon haearn, cryman haearn, dau grochan efydd, bwyeill efydd
Ble mae heddiwAmgueddfa Cymru

Yr hyn a roddodd y llyn#

Roedd yr hen a’r newydd ochr yn ochr yn y celc. Roedd pethau o efydd, metel y ddwy fil o flynyddoedd cynt: dau grochan mawr a bwyeill. Ac roedd pethau o’r metel newydd: pen gwaywffon, cryman, a chleddyf, i gyd o haearn.

Mae’r cleddyf o’r math a elwir yn Hallstatt, ar ôl safle mawr o Oes yr Haearn yn Awstria, ac fe gariwyd cleddyfau tebyg ar draws llawer o Ewrop. Mae platiau asgwrn ei garn arno o hyd. Roedd y gof a’i gwnaeth yn newydd i haearn, a morthwyliodd ef yn llafurus fel y byddai’n edrych fel cleddyf efydd wedi’i fwrw mewn mowld: yr hen siâp, yn y metel newydd.

Llyn Fawr heddiw, yn gronfa ddŵr ers gwaith 1909–13 a ddaeth â’r celc i’r golwg.
Llyn Fawr heddiw, yn gronfa ddŵr ers gwaith 1909–13 a ddaeth â’r celc i’r golwg. · Llun: FruitMonkey, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Rhoddion i’r dŵr#

Nid ar ddamwain y collwyd y rhain. Fel trysorau diweddarach Llyn Cerrig Bach ym Môn, fe’u gosodwyd yn y dŵr yn fwriadol, yn offrymau. I bobl Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn, roedd llynnoedd, afonydd a chorsydd yn lleoedd sanctaidd, a rhoddent eu pethau gorau iddynt.

Enw ar oes#

Mae celc Llyn Fawr mor bwysig nes i archaeolegwyr enwi cyfnod cyfan ar ei ôl. Cyfnod Llyn Fawr yw rhan olaf Oes yr Efydd ym Mhrydain, yr adeg pan ddaeth haearn i mewn gyntaf ochr yn ochr ag efydd. Mae’n dechrau gyda phobl Cymru, yn uchel ar fynydd uwchben y Rhondda.

Llyn mewn powlen o fynydd#

Ystyr Llyn Fawr yw “y llyn mawr”. Mae’n gorwedd yn un o res o bantiau a naddwyd gan rewlifoedd ar hyd ymyl ogleddol tir uchel maes glo’r De, yn edrych i lawr ar flaenau Cwm Nedd a Chwm Cynon. Saif dan Graig y Llyn, mynydd a warchodir am ei fywyd gwyllt a’i greigiau, ac yn y pant nesaf i’r gorllewin mae ei chwaer fach, Llyn Fach. Mae blaenau Rhondda Fawr a Rhondda Fach yn codi lai na chilometr i ffwrdd.

Dŵr i’r Rhondda#

Daeth y celc i’r golwg am fod y Rhondda yn tyfu mor gyflym. Roedd ei phobl wedi cynyddu o 951 yn 1851 i 113,735 yn 1901, ac ni allai ei hafon ei hun roi digon o ddŵr iddynt mwyach. Yn 1909 gosododd Cyngor Dosbarth Trefol y Rhondda adeiladwyr i droi Llyn Fawr yn gronfa ddŵr, gydag argae 25 troedfedd o uchder a gwely dyfnach, a orffennwyd yn 1913.

Mae’r dŵr yn dal i redeg o’r llyn drwy dwnnel milltir a chwarter o hyd dan Graig y Llyn i’r gwaith trin yn Nhynewydd, ac mae’n rhoi i’r rhan fwyaf o’r Rhondda ei dŵr hyd heddiw. Mae’r llyn a gadwodd haearn cyntaf Cymru am 2,600 o flynyddoedd bellach yn gwasanaethu’r cymoedd islaw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Powlen Caergwrle (archaeoleg)

    Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

    Powlen Caergwrle
  2. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

    Brutus yn dod i Ynys Prydain
  3. Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)

    Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

    Llwythau’r bryngaerau
  4. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf