O tua 600 CC dechreuodd pobloedd Cymru goroni eu bryniau â chaerau. Codwyd cloddiau o bridd a muriau o gerrig, â ffosydd dwfn y tu allan iddynt, o gwmpas copaon, pentiroedd a thrwynau tir ledled y wlad, o Fôn i Went. Mae cannoedd ohonynt yn sefyll o hyd, ac maent ymhlith golygfeydd mawr cefn gwlad Cymru. Gwaith Brythoniaid Oes yr Haearn ydynt, cyndadau’r Cymry.FfynonellauOnline hillforts atlas maps all 4,147 in Britain and Ireland for the first time ↗Prifysgol Rhydychen, ar Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon (2017) (Saesneg)Mae’r atlas, a wnaed gan brifysgolion Rhydychen, Caeredin a Chorc gyda gwirfoddolwyr, yn mapio 4,147 o fryngaerau ar draws Prydain ac Iwerddon.Tre’r Ceiri: introduction to the tour ↗Ecoamgueddfa Prifysgol Bangor (Saesneg)Ar gopa dwyreiniol yr Eifl; bryngaer uchaf Oes yr Haearn yng ngogledd-orllewin Cymru ac efallai’r orau ei chyflwr ym Mhrydain; rhagfur cerrig hyd at 3.5 m o uchder, â rhodfa ar ei ben mewn mannau; dau brif borth a thri bach; tua 150 o adeiladau; Oes yr Haearn o tua 600 CC, a phobl yn byw yno drwy’r canrifoedd Rhufeinig hyd 410 OC, ac efallai eto wedyn; ymhlith y darganfyddiadau mae troellau gwerthyd, breuan, gleiniau gwydr glas, breichled neu dorch efydd â gleiniau a thlws efydd euraid; gadawyd carnedd o Oes yr Efydd ar y copa yn ei lle; cloddiwyd gan Hughes, Baring-Gould a Burnard ddechrau’r 1900au a chan A. H. A. Hogg yn y 1950au; cryfhawyd y muriau o’r 1990au gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
| Pryd | O tua 600 CC, drwy Oes yr Haearn hyd ddyfodiad Rhufain |
|---|---|
| Faint | Cannoedd yng Nghymru; mae 4,147 wedi’u mapio ar draws Prydain ac Iwerddon |
| Y pobloedd | Silwriaid, Ordofigiaid, Demetiaid a Decangli |
| Caerau enwog | Tre’r Ceiri, Castell Henllys, Pen-y-crug, Dinas Dinorwig |
Caerau ar y bryniau#
Lle wedi’i amgáu gan gloddiau neu furiau ar dir uchel neu serth yw bryngaer. Mae rhai yn fach, â lle i deulu neu ddau a’u hanifeiliaid; mae eraill yn drefi mawr o gytiau cerrig. Mae gan rai un clawdd, gan eraill ddau, tri neu fwy, cylch o fewn cylch. Y pyrth oedd y rhan gryfaf, â thramwyfeydd hir rhwng muriau a drysau mawr.FfynonellauCastell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.Tre’r Ceiri: introduction to the tour ↗Ecoamgueddfa Prifysgol Bangor (Saesneg)Ar gopa dwyreiniol yr Eifl; bryngaer uchaf Oes yr Haearn yng ngogledd-orllewin Cymru ac efallai’r orau ei chyflwr ym Mhrydain; rhagfur cerrig hyd at 3.5 m o uchder, â rhodfa ar ei ben mewn mannau; dau brif borth a thri bach; tua 150 o adeiladau; Oes yr Haearn o tua 600 CC, a phobl yn byw yno drwy’r canrifoedd Rhufeinig hyd 410 OC, ac efallai eto wedyn; ymhlith y darganfyddiadau mae troellau gwerthyd, breuan, gleiniau gwydr glas, breichled neu dorch efydd â gleiniau a thlws efydd euraid; gadawyd carnedd o Oes yr Efydd ar y copa yn ei lle; cloddiwyd gan Hughes, Baring-Gould a Burnard ddechrau’r 1900au a chan A. H. A. Hogg yn y 1950au; cryfhawyd y muriau o’r 1990au gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
Mae Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, a wnaed gan brifysgolion Rhydychen, Caeredin a Chorc gyda chymorth gwirfoddolwyr, wedi mapio 4,147 ohonynt.FfynhonnellOnline hillforts atlas maps all 4,147 in Britain and Ireland for the first time ↗Prifysgol Rhydychen, ar Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon (2017) (Saesneg)Mae’r atlas, a wnaed gan brifysgolion Rhydychen, Caeredin a Chorc gyda gwirfoddolwyr, yn mapio 4,147 o fryngaerau ar draws Prydain ac Iwerddon.

Cartrefi, storfeydd a mannau cyfarfod#
Roedd y bryngaerau’n fwy na chaerau. Roedd pobl yn byw ynddynt, mewn tai crwn â muriau o gerrig neu wiail a thoeau o wellt neu dywarch. Cadwent eu grawn yno. Ymgasglent yno i farchnata, i wledda ac ar ddyddiau mawr y flwyddyn, ac ar adeg o berygl gallai pobl y tir o gwmpas yrru eu hanifeiliaid i mewn o fewn y muriau.FfynhonnellTre’r Ceiri: introduction to the tour ↗Ecoamgueddfa Prifysgol Bangor (Saesneg)Ar gopa dwyreiniol yr Eifl; bryngaer uchaf Oes yr Haearn yng ngogledd-orllewin Cymru ac efallai’r orau ei chyflwr ym Mhrydain; rhagfur cerrig hyd at 3.5 m o uchder, â rhodfa ar ei ben mewn mannau; dau brif borth a thri bach; tua 150 o adeiladau; Oes yr Haearn o tua 600 CC, a phobl yn byw yno drwy’r canrifoedd Rhufeinig hyd 410 OC, ac efallai eto wedyn; ymhlith y darganfyddiadau mae troellau gwerthyd, breuan, gleiniau gwydr glas, breichled neu dorch efydd â gleiniau a thlws efydd euraid; gadawyd carnedd o Oes yr Efydd ar y copa yn ei lle; cloddiwyd gan Hughes, Baring-Gould a Burnard ddechrau’r 1900au a chan A. H. A. Hogg yn y 1950au; cryfhawyd y muriau o’r 1990au gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
Mae archaeoleg yn gadael i ni ddyddio rhai ohonynt yn fanwl. Yng Nghastell Henllys yn Sir Benfro, mae deunaw dyddiad radiocarbon yn dangos i’r gaer gael ei dechrau rhwng tua 410 a 375 CC. Yn Nhre’r Ceiri ar yr Eifl, codwyd y muriau yn Oes yr Haearn ac roedd pobl yn dal i fyw yno yn y canrifoedd Rhufeinig.FfynonellauCastell Henllys, Pembrokeshire (WA1888) ↗Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, Prifysgol Rhydychen (Saesneg)Caer hirgron o 0.51 hectar, tua 88 wrth 74 m; dechreuodd ei phorth gorllewinol yn y bumed ganrif CC fel tramwyfa hir â muriau cerrig, porth pren, pont a siambrau gwarchod; cerrig wedi’u gosod yn chevaux de frise ar un ochr i’r fynedfa; bu Harold Mytum yn ei chloddio ers 1980; mae deunaw dyddiad radiocarbon yn rhoi’r dechrau rhwng tua 410 a 375 CC; safai atodiad Rhufeinig-Brydeinig wrth ei hymyl yn ddiweddarach, ag olion gweithgarwch Rhufeinig hwyr neu ôl-Rufeinig.Tre’r Ceiri: introduction to the tour ↗Ecoamgueddfa Prifysgol Bangor (Saesneg)Ar gopa dwyreiniol yr Eifl; bryngaer uchaf Oes yr Haearn yng ngogledd-orllewin Cymru ac efallai’r orau ei chyflwr ym Mhrydain; rhagfur cerrig hyd at 3.5 m o uchder, â rhodfa ar ei ben mewn mannau; dau brif borth a thri bach; tua 150 o adeiladau; Oes yr Haearn o tua 600 CC, a phobl yn byw yno drwy’r canrifoedd Rhufeinig hyd 410 OC, ac efallai eto wedyn; ymhlith y darganfyddiadau mae troellau gwerthyd, breuan, gleiniau gwydr glas, breichled neu dorch efydd â gleiniau a thlws efydd euraid; gadawyd carnedd o Oes yr Efydd ar y copa yn ei lle; cloddiwyd gan Hughes, Baring-Gould a Burnard ddechrau’r 1900au a chan A. H. A. Hogg yn y 1950au; cryfhawyd y muriau o’r 1990au gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
Pobloedd y caerau#
Pan ddaeth y Rhufeiniaid, cawsant Gymru yn nwylo pedair pobl fawr: y Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordofigiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin, a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain. Dyma bobloedd y bryngaerau, a byddent yn ymladd Rhufain ohonynt am genhedlaeth.FfynonellauSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.Ordovices ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus, Agricola 18, Ptolemi ac E. W. Williams i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (2015) (Saesneg)Daliai’r Ordofigiaid y gogledd-orllewin, rhwng y Silwriaid a’r Decangli; cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg; gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu plith; yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, a gorymdeithiodd Agricola yn eu herbyn ac ymlaen i Fôn; enwodd y daearegwr Charles Lapworth y cyfnod Ordofigaidd ar eu hôl yn 1879.
Cysylltwyd enw’r Ordofigiaid â’r hen air am forthwyl, gordd yn Gymraeg heddiw: yr ymladdwyr â’r morthwyl. Mor ddwfn yw eu hôl ar y tir nes i’r daearegwr Charles Lapworth enwi oes gyfan o greigiau’r ddaear, yr Ordofigaidd, ar eu hôl yn 1879.FfynhonnellOrdovices ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus, Agricola 18, Ptolemi ac E. W. Williams i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (2015) (Saesneg)Daliai’r Ordofigiaid y gogledd-orllewin, rhwng y Silwriaid a’r Decangli; cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg; gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu plith; yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, a gorymdeithiodd Agricola yn eu herbyn ac ymlaen i Fôn; enwodd y daearegwr Charles Lapworth y cyfnod Ordofigaidd ar eu hôl yn 1879.
Caerau ar draws y wlad#
Roedd gan bob pobl ei chaerau ei hun. Yn y gogledd-ddwyrain roedd y Deceangli yn byw mewn cadwyn o fryngaerau ar hyd Bryniau Clwyd.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74. Yn y de-ddwyrain cododd y Silwriaid gaerau fel Llanmelin ger Caer-went a Sudbrook ar lan Hafren, ond roeddent hefyd yn byw mewn tai crwn ar y tir is, yng Ngwehelog, yn Thornwell ger Cas-gwent, ac ar y lan yn Allteuryn.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun. Mae rhai archaeolegwyr yn credu nad un deyrnas a reolid o un canolfan oedd y Silwriaid, ond rhwydwaith o grwpiau a rannai ffordd o fyw.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.
Yn y gogledd-orllewin, mae Tre’r Ceiri ar yr Eifl yn ymestyn dros tua dau hectar a hanner, gydag olion tua 150 o dai crwn o fewn ei muriau.FfynhonnellTre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028. Yn y de-orllewin, cadwai pobl Castell Henllys stôr o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’w rhagfur, yn barod ar gyfer unrhyw ymosodiad.FfynhonnellCastell Henllys Hillfort (NPRN 94989) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (CBHC 2003; T. Driver 2006): anheddiad amddiffynedig o Oes yr Haearn tua 88 m wrth 74 m ar bentir mewndirol, gyda rhagfur a ffos ddwbl ar yr ochr ogledd-orllewinol agored ac atodiad y tu hwnt; daeth bywyd y tu mewn i ben tua throad yr oes, pan dyfodd anheddiad yn yr atodiad; astudiwyd mewn cloddio gwyddonol ers 1980, dan arweiniad Harold Mytum, a chyhoeddwyd ei adroddiad llawn cyntaf yn 2013; ailgodwyd tai Oes yr Haearn ar eu sylfeini gwreiddiol gan ddefnyddio deunyddiau a dulliau cynhanesyddol; awgryma’r enw ‘hen lys’ neu lys canoloesol cynnar; prynwyd gyntaf yn breifat, wedyn gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, bellach yn ganolfan addysg a hyfforddiant gydag Archaeoleg Cambria a Phrifysgol Efrog; dechreuwyd y prif borth yn y bumed ganrif CC, tramwyfa hir â waliau cerrig rhwng parau o byst pren mawr yn dal porth mawr a phont neu dŵr mae’n debyg, gyda dau bâr o gelloedd gwarchod; credai’r cloddwyr iddo gael ei godi gan grefftwyr ar ymweliad; y tu allan roedd chevaux-de-frise o feini miniog unionsyth, fel yr un yng Ngharn Alw, a ddisodlwyd tua 300 CC gan glawdd a ffos; roedd storfa o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’r rhagfur; defnyddiodd y tŷ crwn mwyaf a ailgodwyd 30 o goed derw prysg, 90 o goed cyll prysg, 2,000 o ysgubau cyrs a dwy filltir o raff a llinyn cywarch; wedi gadael y gaer codwyd fferm Rufeinig-Brydeinig fechan gefnog y tu allan; bu ar goll ac yn wyllt nes ei henwi ar fap ystâd o ddiwedd y 18fed ganrif.
Ffynonellau a darllen pellach




