Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 600 CC

Llwythau’r bryngaerau

Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

Llun: Rhagfuriau Pen-y-crug uwchben Aberhonddu: cylch o fewn cylch o gloddiau a ffosydd, yn dal yn amlwg wedi dros ddwy fil o flynyddoedd. · Jonathan Billinger, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

O tua 600 CC dechreuodd pobloedd Cymru goroni eu bryniau â chaerau. Codwyd cloddiau o bridd a muriau o gerrig, â ffosydd dwfn y tu allan iddynt, o gwmpas copaon, pentiroedd a thrwynau tir ledled y wlad, o Fôn i Went. Mae cannoedd ohonynt yn sefyll o hyd, ac maent ymhlith golygfeydd mawr cefn gwlad Cymru. Gwaith Brythoniaid Oes yr Haearn ydynt, cyndadau’r Cymry.

PrydO tua 600 CC, drwy Oes yr Haearn hyd ddyfodiad Rhufain
FaintCannoedd yng Nghymru; mae 4,147 wedi’u mapio ar draws Prydain ac Iwerddon
Y pobloeddSilwriaid, Ordofigiaid, Demetiaid a Decangli
Caerau enwogTre’r Ceiri, Castell Henllys, Pen-y-crug, Dinas Dinorwig

Caerau ar y bryniau#

Lle wedi’i amgáu gan gloddiau neu furiau ar dir uchel neu serth yw bryngaer. Mae rhai yn fach, â lle i deulu neu ddau a’u hanifeiliaid; mae eraill yn drefi mawr o gytiau cerrig. Mae gan rai un clawdd, gan eraill ddau, tri neu fwy, cylch o fewn cylch. Y pyrth oedd y rhan gryfaf, â thramwyfeydd hir rhwng muriau a drysau mawr.

Mae Atlas Bryngaerau Prydain ac Iwerddon, a wnaed gan brifysgolion Rhydychen, Caeredin a Chorc gyda chymorth gwirfoddolwyr, wedi mapio 4,147 ohonynt.

Yr olygfa o Ben-y-crug dros ffermydd dyffryn Wysg. Edrychai bryngaer allan dros y tir a ffermiai ei phobl.
Yr olygfa o Ben-y-crug dros ffermydd dyffryn Wysg. Edrychai bryngaer allan dros y tir a ffermiai ei phobl. · Llun: Dominic Nelson, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cartrefi, storfeydd a mannau cyfarfod#

Roedd y bryngaerau’n fwy na chaerau. Roedd pobl yn byw ynddynt, mewn tai crwn â muriau o gerrig neu wiail a thoeau o wellt neu dywarch. Cadwent eu grawn yno. Ymgasglent yno i farchnata, i wledda ac ar ddyddiau mawr y flwyddyn, ac ar adeg o berygl gallai pobl y tir o gwmpas yrru eu hanifeiliaid i mewn o fewn y muriau.

Mae archaeoleg yn gadael i ni ddyddio rhai ohonynt yn fanwl. Yng Nghastell Henllys yn Sir Benfro, mae deunaw dyddiad radiocarbon yn dangos i’r gaer gael ei dechrau rhwng tua 410 a 375 CC. Yn Nhre’r Ceiri ar yr Eifl, codwyd y muriau yn Oes yr Haearn ac roedd pobl yn dal i fyw yno yn y canrifoedd Rhufeinig.

Pobloedd y caerau#

Pan ddaeth y Rhufeiniaid, cawsant Gymru yn nwylo pedair pobl fawr: y Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordofigiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin, a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain. Dyma bobloedd y bryngaerau, a byddent yn ymladd Rhufain ohonynt am genhedlaeth.

Cysylltwyd enw’r Ordofigiaid â’r hen air am forthwyl, gordd yn Gymraeg heddiw: yr ymladdwyr â’r morthwyl. Mor ddwfn yw eu hôl ar y tir nes i’r daearegwr Charles Lapworth enwi oes gyfan o greigiau’r ddaear, yr Ordofigaidd, ar eu hôl yn 1879.

Caerau ar draws y wlad#

Roedd gan bob pobl ei chaerau ei hun. Yn y gogledd-ddwyrain roedd y Deceangli yn byw mewn cadwyn o fryngaerau ar hyd Bryniau Clwyd. Yn y de-ddwyrain cododd y Silwriaid gaerau fel Llanmelin ger Caer-went a Sudbrook ar lan Hafren, ond roeddent hefyd yn byw mewn tai crwn ar y tir is, yng Ngwehelog, yn Thornwell ger Cas-gwent, ac ar y lan yn Allteuryn. Mae rhai archaeolegwyr yn credu nad un deyrnas a reolid o un canolfan oedd y Silwriaid, ond rhwydwaith o grwpiau a rannai ffordd o fyw.

Yn y gogledd-orllewin, mae Tre’r Ceiri ar yr Eifl yn ymestyn dros tua dau hectar a hanner, gydag olion tua 150 o dai crwn o fewn ei muriau. Yn y de-orllewin, cadwai pobl Castell Henllys stôr o filoedd o gerrig tafl y tu ôl i’w rhagfur, yn barod ar gyfer unrhyw ymosodiad.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

    Brutus yn dod i Ynys Prydain
  2. Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

    Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

    Yr haearn cyntaf
  3. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys
  4. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf