Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Tre’r Ceiri

Un o’r bryngaerau Oes Haearn sydd wedi goroesi orau yn Ewrop, yn uchel ar yr Eifl yn Llŷn. Mae’r muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at bedwar metr o uchder o gwmpas tua 150 o dai crwn.

Llun: Rhagfuriau cerrig a chytiau crwn bryngaer Tre’r Ceiri ar yr Eifl, o’r awyr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 200 BC 52.974° N, 4.424° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Rhagfuriau cerrig a chytiau crwn bryngaer Tre’r Ceiri ar yr Eifl, o’r awyr
Rhagfuriau cerrig a chytiau crwn bryngaer Tre’r Ceiri ar yr Eifl, o’r awyr · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Tre’r Ceiri: tref y cewri

Tre’r Ceiri

  • Tre tref
  • ’r y fannod
  • Ceiri cewri

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Tre’r Ceiri yn coroni copa dwyreiniol yr Eifl, yn uchel uwchben arfordir Llŷn. Mae’n un o’r bryngaerau sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain: mae ei muriau, ei phyrth a thai cerrig ei phobl yn sefyll o hyd, ac aeth Brythoniaid Llŷn ymlaen i fyw yma drwy holl flynyddoedd y Rhufeiniaid.

CodwydOes yr Haearn ddiweddar, defnyddiwyd hyd OC 400 o leiaf
TaiRhyw 150 o gytiau ac adeiladau eraill
Yng ngofalCadw, heneb gofrestredig CN028

Tref y cewri, tref y caerau

Darllenir yr enw fel arfer fel tref y cewri. Ysgrifenna’r archaeolegydd Toby Driver mai ystyr y ffurf hŷn, Tre’r Caeri, oedd tref y caerau.

Muriau a phyrth

Mae rhagfur mawr o gerrig, yn dal yn llawer uwch na phen dyn mewn mannau, yn amgylchynu’r copa, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau. Mae dau brif borth yn arwain i mewn drwy dramwyfeydd cul, a thri phorth bach yn gadael pobl allan, un i lawr llwybr mynydd at ffynnon. Mae ail fur yn gwarchod y llethrau hawsaf i’r gogledd a’r gorllewin.

Tref yn y cymylau

Y tu mewn mae olion rhyw 150 o dai, crwn i ddechrau ac yn ddiweddarach ar ffurf D, gyda thoeau tywyrch unwaith. Yn oes y Rhufeiniaid efallai i gynifer â 400 o bobl fyw yma. Ar y copa ei hun cadwodd a pharchodd yr adeiladwyr garnedd gladdu hŷn o Oes yr Efydd. Dengys crochenwaith fod pobl Llŷn, y Gangani, wedi dal eu tref dan reolaeth Rhufain hyd y bedwaredd ganrif o leiaf.

Y gaer Frythonig fwyaf perffaith a godidog, a’r un a luniwyd fwyaf celfydd, a welais erioed.

Thomas Pennant

Gofal o’r newydd

Cliriodd cloddwyr 32 o gytiau yn 1903 a 32 arall yn 1906, ac arolygodd y Comisiwn Brenhinol y gaer gyfan yn 1956. O 1989 bu rhaglen ddeng mlynedd, wedi’i thalu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, yn trwsio ei muriau ym mhob tywydd, er mwyn iddi sefyll am ddwy fil o flynyddoedd eto.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf