
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Tre’r Ceiri
Un o’r bryngaerau Oes Haearn sydd wedi goroesi orau yn Ewrop, yn uchel ar yr Eifl yn Llŷn. Mae’r muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at bedwar metr o uchder o gwmpas tua 150 o dai crwn.
Llun: Rhagfuriau cerrig a chytiau crwn bryngaer Tre’r Ceiri ar yr Eifl, o’r awyr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Tre’r Ceiri: tref y cewri
Tre’r Ceiri
- Tre tref
- ’r y fannod
- Ceiri cewri
Mae Tre’r Ceiri yn coroni copa dwyreiniol yr Eifl, yn uchel uwchben arfordir Llŷn. Mae’n un o’r bryngaerau sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain: mae ei muriau, ei phyrth a thai cerrig ei phobl yn sefyll o hyd, ac aeth Brythoniaid Llŷn ymlaen i fyw yma drwy holl flynyddoedd y Rhufeiniaid.FfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028.Tre’r Ceiri ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Ar Yr Eifl, 450 metr uwchben y môr; codwyd gyntaf tua 200 CC, y rhan fwyaf o’r darganfyddiadau OC 150–400; efallai 400 o bobl yn oes y Rhufeiniaid; tua 150 o dai cerrig; muriau hyd at 4 metr; ‘tref y cewri’.
| Codwyd | Oes yr Haearn ddiweddar, defnyddiwyd hyd OC 400 o leiafFfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Ar Yr Eifl, 450 metr uwchben y môr; codwyd gyntaf tua 200 CC, y rhan fwyaf o’r darganfyddiadau OC 150–400; efallai 400 o bobl yn oes y Rhufeiniaid; tua 150 o dai cerrig; muriau hyd at 4 metr; ‘tref y cewri’. |
|---|---|
| Tai | Rhyw 150 o gytiau ac adeiladau eraillFfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028.Tre’r Ceiri ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Ar Yr Eifl, 450 metr uwchben y môr; codwyd gyntaf tua 200 CC, y rhan fwyaf o’r darganfyddiadau OC 150–400; efallai 400 o bobl yn oes y Rhufeiniaid; tua 150 o dai cerrig; muriau hyd at 4 metr; ‘tref y cewri’. |
| Yng ngofal | Cadw, heneb gofrestredig CN028FfynhonnellTre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028. |
Tref y cewri, tref y caerau
Darllenir yr enw fel arfer fel tref y cewri. Ysgrifenna’r archaeolegydd Toby Driver mai ystyr y ffurf hŷn, Tre’r Caeri, oedd tref y caerau.FfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Ar Yr Eifl, 450 metr uwchben y môr; codwyd gyntaf tua 200 CC, y rhan fwyaf o’r darganfyddiadau OC 150–400; efallai 400 o bobl yn oes y Rhufeiniaid; tua 150 o dai cerrig; muriau hyd at 4 metr; ‘tref y cewri’.
Muriau a phyrth
Mae rhagfur mawr o gerrig, yn dal yn llawer uwch na phen dyn mewn mannau, yn amgylchynu’r copa, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau. Mae dau brif borth yn arwain i mewn drwy dramwyfeydd cul, a thri phorth bach yn gadael pobl allan, un i lawr llwybr mynydd at ffynnon. Mae ail fur yn gwarchod y llethrau hawsaf i’r gogledd a’r gorllewin.FfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028.
Tref yn y cymylau
Y tu mewn mae olion rhyw 150 o dai, crwn i ddechrau ac yn ddiweddarach ar ffurf D, gyda thoeau tywyrch unwaith. Yn oes y Rhufeiniaid efallai i gynifer â 400 o bobl fyw yma. Ar y copa ei hun cadwodd a pharchodd yr adeiladwyr garnedd gladdu hŷn o Oes yr Efydd. Dengys crochenwaith fod pobl Llŷn, y Gangani, wedi dal eu tref dan reolaeth Rhufain hyd y bedwaredd ganrif o leiaf.FfynonellauTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.Tre’r Ceiri ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Ar Yr Eifl, 450 metr uwchben y môr; codwyd gyntaf tua 200 CC, y rhan fwyaf o’r darganfyddiadau OC 150–400; efallai 400 o bobl yn oes y Rhufeiniaid; tua 150 o dai cerrig; muriau hyd at 4 metr; ‘tref y cewri’.Tre’r Ceiri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl uwchben Llanaelhaearn yn Llŷn; un o’r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru a’r fryngaer Oes yr Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, tua 2.5 ha; yng ngofal Cadw, a gwnaed gwaith ar y muriau a’r llwybrau yn y blynyddoedd diwethaf; cyrhaeddir hi ar hyd llwybr troed yn cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn; lle mae’r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae’r mur yn un sengl, mewn mannau eraill mae dau fur; y tu mewn mae gweddillion tua 150 o dai crwn; yn y cloddio yn 1956 cafwyd llawer o bethau’n dyddio o tua OC 150 i 400, felly ymddengys i’r Rhufeiniaid ganiatáu i’r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio’r gaer; cofrestrwyd gan Cadw fel CN028.
Y gaer Frythonig fwyaf perffaith a godidog, a’r un a luniwyd fwyaf celfydd, a welais erioed.
Thomas PennantFfynhonnellTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
Gofal o’r newydd
Cliriodd cloddwyr 32 o gytiau yn 1903 a 32 arall yn 1906, ac arolygodd y Comisiwn Brenhinol y gaer gyfan yn 1956. O 1989 bu rhaglen ddeng mlynedd, wedi’i thalu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, yn trwsio ei muriau ym mhob tywydd, er mwyn iddi sefyll am ddwy fil o flynyddoedd eto.FfynhonnellTre’r Ceiri Hillfort, Llanaelhaearn (NPRN 95292) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver, 2008, a darnau o’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): mae Tre’r Ceiri yn coroni’r mwyaf dwyreiniol o dri chopa’r Eifl ac yn un o’r bryngaerau Oes yr Haearn sydd yn y cyflwr gorau ym Mhrydain, ei thai crwn, ei phyrth a’i rhagfuriau’n rhyfeddol o gyflawn; cadwyd a pharchwyd carnedd gladdu o Oes yr Efydd Gynnar ar y copa y tu mewn i’r gaer ddiweddarach; mae un rhagfur yn dal hyd at 3.5 m o uchder, gyda rhodfa ar ei ben a gyrhaeddir ar hyd rampiau, dau brif borth a thri phorth bach, un yn arwain i lawr llwybr at ffynnon; mae ail fur allanol yn gwarchod y gogledd a’r gorllewin; codwyd yn Oes yr Haearn ddiweddar a’i defnyddio hyd at y 4edd ganrif OC o leiaf, efallai hyd yr Oesoedd Canol cynnar; rhyw 158 o gytiau ac adeiladau eraill, y tai crwn yw’r cynharaf, a chafwyd crochenwaith Rhufeinig-Brydeinig mewn 62% o’r adeiladau siâp D; ysgrifenna Driver mai ystyr yr enw gwreiddiol, Tre’r Caeri, oedd ‘tref y caerau’, a bod y darlleniad ‘tref y cewri’ yn dod o ‘cewri’; galwodd Thomas Pennant hi ‘the most perfect and magnificent, as well as the most artfully constructed British post I ever beheld’; yn 1960 ysgrifennodd A. H. A. Hogg fod y gaer ‘yn ei ffurf bresennol yn unigryw mae’n debyg’; cliriodd Baring-Gould a Burnard 32 o gytiau yn 1903 a Harold Hughes 32 arall yn 1906; arolygwyd hi’n llawn gan Hogg a W. E. Griffiths yn 1956; o 1989 rhaglen ddeng mlynedd o atgyweirio, wedi’i hariannu gan Cadw ac o dan ofal Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Tre’r Ceiri (archaeoleg)
Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.
Tre’r Ceiri
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Cyn hanes
0 / 9Ogofâu, beddrodau, aur a bryngaerau pobl gyntaf Cymru.
1/9Ogof Bontnewydd c. 230,000 BCPC
2/9Ogof Pafiland c. 31,000 BCPI
3/9Pentre Ifan c. 3500 BCBD
4/9Bryn Celli Ddu c. 3000 BCGM
5/9Mwyngloddiau’r Gogarth c. 2000 BCBM
6/9Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug c. 1900 BCLB
7/9Llyn Cerrig Bach c. 300 BC – AD 60TC
8/9Tre’r Ceiri c. 200 BCCH
9/9Castell Henllys c. 500 BCYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



