
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Penyberth
Yn 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams ysgol fomio’r Awyrlu, a godwyd ar safle hen blasty Cymreig, ar dân, ac yna ildio i’r heddlu. Deffrôdd y Tân yn Llŷn genhedlaeth.
Llun: Awyren uwchben RAF Penrhos yn 1940, yr ysgol fomio a godwyd ar stad Penyberth · Daventry B J (Mr), Royal Air Force official photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Penyberth: pen y berth
Penyberth
- Pen pen, copa
- y y fannod
- berth perth, gwrycho perth (treiglad meddal: p → b)
Ffermdy ym Mhenrhos yn Llŷn, ger Pwllheli, oedd Penyberth, cartref noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli. Yn 1936 fe’i chwalwyd ar gyfer ysgol fomio’r Awyrlu, a daeth y tân a gynheuwyd yno gan dri o feibion Cymru, Tân yn Llŷn, yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru.FfynonellauPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy.Penyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Ffermdy ger Pwllheli a fu’n gartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac yn arhosfan i bererinion Enlli; yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr ef ar gyfer ysgol fomio, a gwrthododd Stanley Baldwin dderbyn dirprwyaeth ar ran hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno ar reithfarn, symudwyd yr achos i’r Old Bailey, a’u dedfrydu i naw mis yn Wormwood Scrubs; pan ryddhawyd hwy croesawodd torf o 15,000 hwy adref yng Nghaernarfon.Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
| Tân yn Llŷn | 8 Medi 1936FfynhonnellPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy. |
|---|---|
| Y Tri | Saunders Lewis, Lewis Valentine, D. J. WilliamsFfynhonnellPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy. |
| Croeso adref | 15,000 yng NghaernarfonFfynonellauPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Ffermdy ger Pwllheli a fu’n gartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac yn arhosfan i bererinion Enlli; yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr ef ar gyfer ysgol fomio, a gwrthododd Stanley Baldwin dderbyn dirprwyaeth ar ran hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno ar reithfarn, symudwyd yr achos i’r Old Bailey, a’u dedfrydu i naw mis yn Wormwood Scrubs; pan ryddhawyd hwy croesawodd torf o 15,000 hwy adref yng Nghaernarfon.Lewis Valentine ↗Wikipedia (Saesneg)Lewis Edward Valentine M.A. (1 Mehefin 1893 – 1986), gwleidydd, gweinidog gyda’r Bedyddwyr, awdur, golygydd ac ymgyrchydd dros y Gymraeg, arweinydd cyntaf Plaid Cymru; ganed yn Llanddulas, mab Samuel Valentine, chwarelwr calchfaen; arweiniodd ei brofiadau yn y Rhyfel Byd Cyntaf ef at genedlaetholdeb Cymreig; yn 1925 cyfarfu â Saunders Lewis, H. R. Jones ac eraill yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli i sefydlu plaid Gymreig, a’i phrif nod oedd meithrin Cymru Gymraeg, gyda busnes y blaid yn Gymraeg; credai’r aelodau fod ei sefydlu ynddo’i hun yn gamp: ‘dim ond trwy fodoli, roedd y blaid yn ddatganiad o arbenigrwydd Cymru’ (John Davies); gwrthododd y Prif Weinidog Stanley Baldwin glywed yr achos yn erbyn yr ysgol fomio er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o brotestwyr Cymreig; dechreuwyd adeiladu union 400 mlynedd wedi’r Ddeddf Uno; ar 8 Medi 1936 hawliodd y tri gyfrifoldeb am y tân; wedi i’r achos yng Nghaernarfon fethu cytuno, anfonwyd ef i’r Old Bailey a dedfrydwyd y Tri i naw mis; ar eu rhyddhau fe’u croesawyd yn arwyr gan bymtheng mil o Gymry yn y Pafiliwn, Caernarfon; golygodd Seren Gomer 1951–75; enwog fel awdur yr emyn Gweddi dros Gymru, a genir fel arfer ar Finlandia Sibelius, a ystyrir gan rai yn ail anthem genedlaethol Cymru ac a berfformiwyd yn eang gan Dafydd Iwan; cyfieithodd ddetholiad o’r Salmau, Detholiad o’r Salmau (1936). |
Hen dŷ yn Llŷn
Am genedlaethau bu Penyberth yn gartref i noddwyr beirdd, ac arhosai pererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli yma. Yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr y tir ar gyfer ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a dinistriwyd yr hen dŷ.FfynonellauPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy.Penyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Ffermdy ger Pwllheli a fu’n gartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac yn arhosfan i bererinion Enlli; yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr ef ar gyfer ysgol fomio, a gwrthododd Stanley Baldwin dderbyn dirprwyaeth ar ran hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno ar reithfarn, symudwyd yr achos i’r Old Bailey, a’u dedfrydu i naw mis yn Wormwood Scrubs; pan ryddhawyd hwy croesawodd torf o 15,000 hwy adref yng Nghaernarfon.
Hanner miliwn o leisiau
Protestiodd Cymru â deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus. Siaradai dirprwyaeth ar ran hanner miliwn o Gymry, ond gwrthododd y Prif Weinidog, Stanley Baldwin, wrando’r achos yn erbyn yr ysgol fomio.FfynonellauPenyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy.Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Lewis Valentine ↗Wikipedia (Saesneg)Lewis Edward Valentine M.A. (1 Mehefin 1893 – 1986), gwleidydd, gweinidog gyda’r Bedyddwyr, awdur, golygydd ac ymgyrchydd dros y Gymraeg, arweinydd cyntaf Plaid Cymru; ganed yn Llanddulas, mab Samuel Valentine, chwarelwr calchfaen; arweiniodd ei brofiadau yn y Rhyfel Byd Cyntaf ef at genedlaetholdeb Cymreig; yn 1925 cyfarfu â Saunders Lewis, H. R. Jones ac eraill yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli i sefydlu plaid Gymreig, a’i phrif nod oedd meithrin Cymru Gymraeg, gyda busnes y blaid yn Gymraeg; credai’r aelodau fod ei sefydlu ynddo’i hun yn gamp: ‘dim ond trwy fodoli, roedd y blaid yn ddatganiad o arbenigrwydd Cymru’ (John Davies); gwrthododd y Prif Weinidog Stanley Baldwin glywed yr achos yn erbyn yr ysgol fomio er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o brotestwyr Cymreig; dechreuwyd adeiladu union 400 mlynedd wedi’r Ddeddf Uno; ar 8 Medi 1936 hawliodd y tri gyfrifoldeb am y tân; wedi i’r achos yng Nghaernarfon fethu cytuno, anfonwyd ef i’r Old Bailey a dedfrydwyd y Tri i naw mis; ar eu rhyddhau fe’u croesawyd yn arwyr gan bymtheng mil o Gymry yn y Pafiliwn, Caernarfon; golygodd Seren Gomer 1951–75; enwog fel awdur yr emyn Gweddi dros Gymru, a genir fel arfer ar Finlandia Sibelius, a ystyrir gan rai yn ail anthem genedlaethol Cymru ac a berfformiwyd yn eang gan Dafydd Iwan; cyfieithodd ddetholiad o’r Salmau, Detholiad o’r Salmau (1936).
Y tân
Ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y cytiau ar y safle ar dân. Yna aethant i orsaf yr heddlu ym Mhwllheli â llythyr yn cymryd y cyfrifoldeb, a’u rhoi eu hunain i fyny yn ysbryd Gandhi.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Penyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy.D. J. Williams (Welsh nationalist) ↗Wikipedia (Saesneg)David John Williams (26 Mehefin 1885 – 4 Ionawr 1970), un o lenorion Cymraeg pennaf yr ugeinfed ganrif a chenedlaetholwr amlwg; ganed ym Mhen-rhiw ger Llansawel, sir Gaerfyrddin, gan symud yn 1891 i fferm lai, Aber-nant, ger Rhydcymerau; pedair blynedd ym maes glo de Cymru o 1902; astudiodd Saesneg yn Aberystwyth a Choleg Iesu, Rhydychen; bu’n dysgu am y rhan fwyaf o’i oes yn yr ysgol ramadeg yn Abergwaun; un o sylfaenwyr Plaid Cymru yn 1925; gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine cymerodd ran yn llosgi symbolaidd yr ysgol fomio ym Mhenyberth yn 1936; awdur straeon byrion o fri; ysbrydolwyd ei holl waith gan ei weledigaeth o’i fro enedigol, cymdeithas glòs lle mae gwerthoedd cyffredin yn rhoi gwerth i bawb; cyfieithwyd Hen Dŷ Ffarm i’r Saesneg gan Waldo Williams; edmygai’r bardd Gwyddelig A.E. yn fawr.
Caernarfon a’r Old Bailey
Yng Nghaernarfon methodd y rheithgor â chytuno ar reithfarn, a symudwyd yr achos i’r Old Bailey yn Llundain. Ym mis Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs, a phan ddaethant adref croesawodd torf o bymtheng mil hwy fel arwyr yn y Pafiliwn yng Nghaernarfon.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Lewis Valentine ↗Wikipedia (Saesneg)Lewis Edward Valentine M.A. (1 Mehefin 1893 – 1986), gwleidydd, gweinidog gyda’r Bedyddwyr, awdur, golygydd ac ymgyrchydd dros y Gymraeg, arweinydd cyntaf Plaid Cymru; ganed yn Llanddulas, mab Samuel Valentine, chwarelwr calchfaen; arweiniodd ei brofiadau yn y Rhyfel Byd Cyntaf ef at genedlaetholdeb Cymreig; yn 1925 cyfarfu â Saunders Lewis, H. R. Jones ac eraill yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli i sefydlu plaid Gymreig, a’i phrif nod oedd meithrin Cymru Gymraeg, gyda busnes y blaid yn Gymraeg; credai’r aelodau fod ei sefydlu ynddo’i hun yn gamp: ‘dim ond trwy fodoli, roedd y blaid yn ddatganiad o arbenigrwydd Cymru’ (John Davies); gwrthododd y Prif Weinidog Stanley Baldwin glywed yr achos yn erbyn yr ysgol fomio er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o brotestwyr Cymreig; dechreuwyd adeiladu union 400 mlynedd wedi’r Ddeddf Uno; ar 8 Medi 1936 hawliodd y tri gyfrifoldeb am y tân; wedi i’r achos yng Nghaernarfon fethu cytuno, anfonwyd ef i’r Old Bailey a dedfrydwyd y Tri i naw mis; ar eu rhyddhau fe’u croesawyd yn arwyr gan bymtheng mil o Gymry yn y Pafiliwn, Caernarfon; golygodd Seren Gomer 1951–75; enwog fel awdur yr emyn Gweddi dros Gymru, a genir fel arfer ar Finlandia Sibelius, a ystyrir gan rai yn ail anthem genedlaethol Cymru ac a berfformiwyd yn eang gan Dafydd Iwan; cyfieithodd ddetholiad o’r Salmau, Detholiad o’r Salmau (1936).Penyberth ↗Wikipedia (Saesneg)Penyberth, ffermdy ym Mhenrhos ar benrhyn Llŷn ger Pwllheli; cartref i genedlaethau o noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli; fe’i dinistriwyd yn 1936 i godi gwersyll hyfforddi a maes awyr i’r Awyrlu, a fwriadwyd yn ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a arweiniodd at brotestiadau eang yng Nghymru a elwir Tân yn Llŷn; gwrthododd Stanley Baldwin wrando’r achos yn ei erbyn er gwaethaf dirprwyaeth yn cynrychioli hanner miliwn o Gymry a brotestiai; ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y safle ar dân a’u rhoi eu hunain i fyny yng ngorsaf heddlu Pwllheli, yn ôl egwyddorion Gandhi; methodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, aeth yr achos i’r Old Bailey, a dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs; croesawyd hwy gan dorf o 15,000 pan ryddhawyd hwy.
Yn y caneuon
Ysgrifennodd Dafydd Iwan ddwy gân am D. J. Williams, ‘Y Wên na Phyla Amser’ a ‘Cân D. J.’, a chyfeiriwyd ato fel Y Cawr o Rydcymerau.FfynhonnellD. J. Williams ↗Wicipedia CymraegDavid John Williams (26 Mehefin 1885 – 4 Ionawr 1970), neu D. J. Abergwaun, llenor a chenedlaetholwr; roedd yn gymeriad cryf, penderfynol a dygn, a gwnaeth gyfraniad pwysig i lên a diwylliant ei wlad; cyfeiriwyd ato fel ‘Y Cawr o Rydcymerau’ ac ysgrifennodd Dafydd Iwan ddwy gân amdano: ‘Y Wên na Phyla Amser’ a ‘Cân D. J.’; gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine, ar 8 Medi 1936, llosgodd yr ysgol fomio ym Mhenyberth a dedfrydwyd ef yn yr Old Bailey i naw mis o garchar.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


