Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Fe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Blodeuwedd: wyneb o flodau: fe’i gwnaed o flodau
Blodeuwedd
Blodeuwedd yw ffigwr enwocaf Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Wedi’i chreu o flodau gan ddau ddewin mwyaf Gwynedd, a’i phriodi â gŵr na ddewisodd, dilynodd ei chalon ei hun a thalu amdano: ac mae ei stori wedi cyffwrdd ag awduron ym mhob cenhedlaeth ers hynny.FfynonellauBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Wedi’i chreu gan | Math fab Mathonwy a Gwydion fab Dôn |
| O | Flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain |
| Gŵr | Lleu Llaw Gyffes |
| Ei henw heddiw | Hen enw Cymraeg ar y dylluan yw blodeuwedd |
Roedd Arianrhod wedi tyngu na châi ei mab Lleu wraig o’r un hil sydd ar y ddaear yn awr. Felly cymerodd Math a Gwydion flodau’r dderw, a blodau’r banadl, a blodau’r erwain, ac o’r rheini swyno’r forwyn decaf a harddaf a welodd neb erioed. Bedyddiasant hi fel y gwnaed yr adeg honno, a’i henwi’n Blodeuwedd, o blodau a gwedd.FfynhonnellBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Bu’n byw gyda Lleu yn ei lys ym Mur Castell yn Ardudwy. Un diwrnod tra oedd Lleu i ffwrdd, heliodd Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, garw i lawr at afon Cynfal. O gwrteisi gwahoddodd hi ef i mewn, a’r eiliad yr edrychasant ar ei gilydd, medd y chwedl, fe’u llanwyd â chariad. Gyda’i gilydd cynlluniasant sut y gellid lladd Lleu, a thynnodd hi’r gyfrinach ohono.FfynonellauBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.Gronw Pebr ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Penllyn; ei gariad at Flodeuwedd, y waywffon a drawodd Leu, y fintai y mae’r Trioedd yn ei galw’n anffyddlon, a Llech Ronw.
Pan ddaeth Lleu yn ôl o ffurf yr eryr, ffodd Blodeuwedd gyda’i morynion dros y mynydd tua’r llys ar afon Cynfal. Wrth edrych yn ôl mewn ofn, syrthiodd y morynion i lyn a boddi: fe’i gelwir yn Llyn y Morwynion hyd heddiw, uwchben Ffestiniog.FfynhonnellPedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Goddiweddodd Gwydion hi ac ni laddodd hi. Trodd hi’n dylluan, gan ddweud na feiddiai fyth eto ddangos ei hwyneb yng ngolau dydd, ac mai Blodeuwedd fyddai ei henw am byth. Mae’r chwedl yn gorffen ei stori: Blodeuwedd yw tylluan yn yr iaith heddiw.FfynhonnellBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Ac ny chollych dy enw, namyn dy alw uyth yn Blodeuwed.
Gwydion, Pedwaredd Gainc y Mabinogi
Nid oes ffigwr yn y Mabinogi a olygodd fwy i awduron heddiw. Gwnaeth Saunders Lewis hi’n arwres ei ddrama fydryddol Blodeuwedd: menyw a wnaed gan ddynion i ddyn, yn hiraethu am fywyd ei hun. Gosododd nofel Alan Garner, The Owl Service (1967), ei stori mewn cwm yng Nghymru, lle mae’n ail-chwarae ym mhob cenhedlaeth; enillodd Fedal Carnegie a daeth yn gyfres deledu. Mae Blodeuwedd wedi dod yn ffigwr rhyddid gymaint ag o drasiedi.FfynonellauBlodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.The Owl Service ↗Wikipedia (Saesneg)Nofel Alan Garner o 1967, wedi’i gosod mewn cwm yng Nghymru, lle mae stori Blodeuwedd yn ail-chwarae; enillodd Fedal Carnegie, ac ysgrifennodd Garner hi ar gyfer y teledu hefyd.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf