Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Blodeuwedd

Fe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Y ferch a wnaed o flodau Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Arwyr gwerin
Blodeuwedd, gan Christopher Williams
Blodeuwedd, gan Christopher Williams · Llun: Wikimedia Commons · Christopher Williams, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Blodeuwedd: wyneb o flodau: fe’i gwnaed o flodau

Blodeuwedd

  • Blodeu blodau
  • wedd gweddo gwedd (treiglad meddal: g → –)

Blodeuwedd yw ffigwr enwocaf Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Wedi’i chreu o flodau gan ddau ddewin mwyaf Gwynedd, a’i phriodi â gŵr na ddewisodd, dilynodd ei chalon ei hun a thalu amdano: ac mae ei stori wedi cyffwrdd ag awduron ym mhob cenhedlaeth ers hynny.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
Wedi’i chreu ganMath fab Mathonwy a Gwydion fab Dôn
OFlodau’r dderwen, y banadl a’r erwain
GŵrLleu Llaw Gyffes
Ei henw heddiwHen enw Cymraeg ar y dylluan yw blodeuwedd

Wedi’i chreu o flodau#

Roedd Arianrhod wedi tyngu na châi ei mab Lleu wraig o’r un hil sydd ar y ddaear yn awr. Felly cymerodd Math a Gwydion flodau’r dderw, a blodau’r banadl, a blodau’r erwain, ac o’r rheini swyno’r forwyn decaf a harddaf a welodd neb erioed. Bedyddiasant hi fel y gwnaed yr adeg honno, a’i henwi’n Blodeuwedd, o blodau a gwedd.

Gronw Pebr#

Bu’n byw gyda Lleu yn ei lys ym Mur Castell yn Ardudwy. Un diwrnod tra oedd Lleu i ffwrdd, heliodd Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, garw i lawr at afon Cynfal. O gwrteisi gwahoddodd hi ef i mewn, a’r eiliad yr edrychasant ar ei gilydd, medd y chwedl, fe’u llanwyd â chariad. Gyda’i gilydd cynlluniasant sut y gellid lladd Lleu, a thynnodd hi’r gyfrinach ohono.

Llyn y Morwynion#

Pan ddaeth Lleu yn ôl o ffurf yr eryr, ffodd Blodeuwedd gyda’i morynion dros y mynydd tua’r llys ar afon Cynfal. Wrth edrych yn ôl mewn ofn, syrthiodd y morynion i lyn a boddi: fe’i gelwir yn Llyn y Morwynion hyd heddiw, uwchben Ffestiniog.

Y dylluan#

Goddiweddodd Gwydion hi ac ni laddodd hi. Trodd hi’n dylluan, gan ddweud na feiddiai fyth eto ddangos ei hwyneb yng ngolau dydd, ac mai Blodeuwedd fyddai ei henw am byth. Mae’r chwedl yn gorffen ei stori: Blodeuwedd yw tylluan yn yr iaith heddiw.

Ac ny chollych dy enw, namyn dy alw uyth yn Blodeuwed.

Gwydion, Pedwaredd Gainc y Mabinogi

Ei darllen o’r newydd ym mhob oes#

Nid oes ffigwr yn y Mabinogi a olygodd fwy i awduron heddiw. Gwnaeth Saunders Lewis hi’n arwres ei ddrama fydryddol Blodeuwedd: menyw a wnaed gan ddynion i ddyn, yn hiraethu am fywyd ei hun. Gosododd nofel Alan Garner, The Owl Service (1967), ei stori mewn cwm yng Nghymru, lle mae’n ail-chwarae ym mhob cenhedlaeth; enillodd Fedal Carnegie a daeth yn gyfres deledu. Mae Blodeuwedd wedi dod yn ffigwr rhyddid gymaint ag o drasiedi.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf