Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Merch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.
Llun: Cylch o feini isel Gors Fawr dan fryniau’r Preseli · Helge Klaus Rieder, CC0 · Wikimedia Commons

Cigfa ferch Gwyn Gloyw oedd gwraig Pryderi ac arglwyddes Dyfed. Yn Nhrydedd Gainc y Mabinogi, pan fo hud yn gwagio’r wlad a’i gŵr yn diflannu, caiff ei gadael ar ei phen ei hun gyda Manawydan, ac mae hanes eu cyfeillgarwch ffyddlon ymhlith y tyneraf yn llenyddiaeth Cymru.FfynonellauPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.Manawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
| Yn y chwedlau | Diwedd y Gainc Gyntaf, a’r Drydedd Gainc |
|---|---|
| Tad | Gwyn Gloyw fab Gloyw Wallt Lydan fab Casnar Wledig |
| Gŵr | Pryderi, arglwydd Dyfed |
| Cyfaill | Manawydan fab Llŷr |
Mae’r Gainc Gyntaf yn gorffen gyda Phryderi’n teyrnasu ar Ddyfed ac yn ceisio gwraig: dewisodd Gigfa, merch Gwyn Gloyw, o linach Casnar Wledig, un o dywysogion yr ynys. Daeth i Arberth yn arglwyddes, ac yn y Drydedd Gainc croesawodd Fanawydan a Rhiannon i wledd fawr yno.FfynonellauPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Wedi’r wledd eisteddodd y pedwar cyfaill, Pryderi a Chigfa, Manawydan a Rhiannon, ar dwmpath Gorsedd Arberth. Daeth taran a disgynnodd niwl, a phan gododd, roedd pob tŷ, pob anifail a phob person yn Nyfed wedi diflannu. Dim ond y pedwar oedd ar ôl, mewn gwlad wag.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Pan ddaliwyd Pryderi a Rhiannon yn y gaer hud a diflannu gyda hi, gadawyd Cigfa ar ei phen ei hun gyda Manawydan. Wylodd a dweud y byddai’n well ganddi farw na byw. Atebodd Manawydan hi: ni châi ynddo ddim ond y cyfaill cywiraf y gallai ei gael, cyhyd ag y mynnai Duw iddi fod felly. Cododd ei chalon, a chadwodd yntau ei air.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Gyda’i gilydd aethant i Loegr, lle enillodd Manawydan eu bywoliaeth yn grydd, a gyda’i gilydd daethant yn ôl i gaeau gwag Dyfed. Heuodd Manawydan dair acer o wenith, a safodd Cigfa gydag ef wrth i bob un gael ei hysbeilio yn y nos.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Manawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.
Pan ddaliodd Manawydan un o’r lladron, llygoden drymach na’r lleill, a chodi crocbren bychan ar Orsedd Arberth i’w chrogi, Cigfa a’i holodd: a oedd yn weddus i ŵr o’i radd ef grogi creadur felly? Atebodd y crogai bob un ohonynt pe gallai eu dal. Enillodd ei amynedd: gwraig y dewin Llwyd fab Cil Coed oedd y llygoden, ac i’w hachub cododd Llwyd yr hud a dod â Phryderi a Rhiannon yn ôl.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Llwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Cigfa yw calon gyson y Drydedd Gainc: yn ofnus, yn onest am ei hofn, ac yna’n ddigon dewr i ymddiried mewn cyfaill. Mae ei stori’n dangos hen ddelfryd Cymru o ffyddlondeb a gadwyd yn yr amseroedd anoddaf.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Pwyll Pendefig Dyfed → Y chwedl: Manawydan fab Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf