Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Cigfa

Merch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.

Llun: Cylch o feini isel Gors Fawr dan fryniau’r Preseli · Helge Klaus Rieder, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Gwraig Pryderi Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Drydedd Gainc, hanes Cigfa, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Drydedd Gainc, hanes Cigfa, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Cigfa ferch Gwyn Gloyw oedd gwraig Pryderi ac arglwyddes Dyfed. Yn Nhrydedd Gainc y Mabinogi, pan fo hud yn gwagio’r wlad a’i gŵr yn diflannu, caiff ei gadael ar ei phen ei hun gyda Manawydan, ac mae hanes eu cyfeillgarwch ffyddlon ymhlith y tyneraf yn llenyddiaeth Cymru.

Yn y chwedlauDiwedd y Gainc Gyntaf, a’r Drydedd Gainc
TadGwyn Gloyw fab Gloyw Wallt Lydan fab Casnar Wledig
GŵrPryderi, arglwydd Dyfed
CyfaillManawydan fab Llŷr

Arglwyddes Dyfed#

Mae’r Gainc Gyntaf yn gorffen gyda Phryderi’n teyrnasu ar Ddyfed ac yn ceisio gwraig: dewisodd Gigfa, merch Gwyn Gloyw, o linach Casnar Wledig, un o dywysogion yr ynys. Daeth i Arberth yn arglwyddes, ac yn y Drydedd Gainc croesawodd Fanawydan a Rhiannon i wledd fawr yno.

Y niwl ar Orsedd Arberth#

Wedi’r wledd eisteddodd y pedwar cyfaill, Pryderi a Chigfa, Manawydan a Rhiannon, ar dwmpath Gorsedd Arberth. Daeth taran a disgynnodd niwl, a phan gododd, roedd pob tŷ, pob anifail a phob person yn Nyfed wedi diflannu. Dim ond y pedwar oedd ar ôl, mewn gwlad wag.

Ar ei phen ei hun gyda Manawydan#

Pan ddaliwyd Pryderi a Rhiannon yn y gaer hud a diflannu gyda hi, gadawyd Cigfa ar ei phen ei hun gyda Manawydan. Wylodd a dweud y byddai’n well ganddi farw na byw. Atebodd Manawydan hi: ni châi ynddo ddim ond y cyfaill cywiraf y gallai ei gael, cyhyd ag y mynnai Duw iddi fod felly. Cododd ei chalon, a chadwodd yntau ei air.

Gyda’i gilydd aethant i Loegr, lle enillodd Manawydan eu bywoliaeth yn grydd, a gyda’i gilydd daethant yn ôl i gaeau gwag Dyfed. Heuodd Manawydan dair acer o wenith, a safodd Cigfa gydag ef wrth i bob un gael ei hysbeilio yn y nos.

Y llygoden ar y crocbren#

Pan ddaliodd Manawydan un o’r lladron, llygoden drymach na’r lleill, a chodi crocbren bychan ar Orsedd Arberth i’w chrogi, Cigfa a’i holodd: a oedd yn weddus i ŵr o’i radd ef grogi creadur felly? Atebodd y crogai bob un ohonynt pe gallai eu dal. Enillodd ei amynedd: gwraig y dewin Llwyd fab Cil Coed oedd y llygoden, ac i’w hachub cododd Llwyd yr hud a dod â Phryderi a Rhiannon yn ôl.

Ei chofio#

Cigfa yw calon gyson y Drydedd Gainc: yn ofnus, yn onest am ei hofn, ac yna’n ddigon dewr i ymddiried mewn cyfaill. Mae ei stori’n dangos hen ddelfryd Cymru o ffyddlondeb a gadwyd yn yr amseroedd anoddaf.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf